Czy pompa ciepła sprawdzi się w starym domu? Kluczowa jest termomodernizacja

Gdy planujemy wyposażyć już użytkowany dom w pompę ciepła, musimy wziąć pod uwagę nie tle jego wiek, co przede wszystkim standard ocieplenia. To na ile ma docieplone ściany, dach, podłogę oraz jakie ma okna determinuje wszelkie dalsze kroki. O ile dom bez izolacji, o bardzo dużym zapotrzebowaniu na ciepło, rzeczywiście nie jest odpowiedni dla pompy ciepła, to poddany termomodernizacji już jak najbardziej tak. Co prawda, nawet wyjątkowo energochłonny budynek da się skutecznie ogrzać odpowiednio dobraną pompą ciepła. Ale koszty ogrzewania będą wtedy wysokie. 

Czy opłaca się instalować pompę ciepła w starym domu?

Podczas remontu domu większość osób szuka nowoczesnych systemów grzewczych. Dlaczego pompa ciepła dobrze wpisuje się w oczekiwania związane z efektywnym i nowoczesnym ogrzewaniem. Jest praktycznie bezobsługowa, ekologiczna, a w połączeniu z instalacją fotowoltaiczną może zapewnić najniższe z możliwych koszty ogrzewania domu. Ale wybierając pompę ciepła do starego domu trzeba zdawać sobie sprawę z kilku ważnych kwestii. Pierwsza, w jakimś sensie zła, wiadomość jest taka, że w wielu przypadkach sama wymiana kotła na pompę ciepła w starym domu może przynieść rozczarowanie i efekt daleki od oczekiwań. Wręcz skrajnie odległy zaś od obietnic serwowanych przez wielu sprzedawców pomp ciepła. Trzeba bowiem powiedzieć wprost, że pompy ciepła generalnie nie nadają się do ogrzewania domów o bardzo słabej izolacyjności, a więc o dużych stratach ciepła spowodowanych brakiem ocieplenia ścian i dachu, nieszczelnymi oknami itd. W takich budynkach wymiana kotła na pompę ciepła będzie wręcz przepisem na katastrofę. Katastrofę pod każdym względem, bo nie tylko rachunki okażą się niebotyczne, ale jeszcze do tego w domu będzie zimno w czasie mrozów.

Jeżeli chcemy ogrzewać stary dom wyłącznie pompą ciepła, to musimy zadbać o obniżenie jego energochłonności. Zwykle oznacza to konieczność wymiany okien oraz docieplenia dachu, ścian, podłóg. Celem jest obniżenie strat ciepła do takiego poziomu, aby nawet w czasie największych mrozów (ok. -20°C) zapotrzebowanie na moc grzewczą nie przekraczało 100 W/m2 . Oczywiście, im będzie mniejsze, tym lepiej.

Jeżeli uda się to osiągnąć, to w średniej wielkości domu jednorodzinnym (ok. 150 m2 powierzchni ogrzewanej) wystarczająca powinna być pompa ciepła o mocy nominalnej nie wyższej niż 16 kW. Wybór takich urządzeń na rynku jest duży, zaś ich ceny są rozsądne.

Czy trzeba wymienić grzejniki przy montażu pompy ciepła?

Wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, w wielu starych domach wymiana grzejników na nowe wcale nie jest konieczna. Faktycznie dobierano je zakładając o wiele wyższą temperaturę wody w obiegu c.o. (nawet 90°C na zasilaniu), niż zapewnia pompa. Jednak w domu docieplonym i z wymienionymi oknami straty ciepła są o wiele mniejsze, niż zakładano w pierwotnym projekcie, budując dom kilkadziesiąt lat temu. Tak więc nawet, gdy grzejniki zasila o wiele chłodniejsza woda (najczęściej do 55°C) to i tak ich moc może okazać się wystarczająca. Ponadto wiele starych instalacji ma od początku mocno przewymiarowane grzejniki. To znaczy, że od razu dobrano je z zapasem, zakładając większe, niż wynikałoby z obliczeń. Przy zmianie źródła ciepła na niskotemperaturowe (do takiego należy pompa ciepła) ten nadmiar okazuje się być zaletą.

Jak uniknąć kłopotów z pompą ciepła w starym domu?

Pompy ciepła są urządzeniami grzewczymi o dość szczególnych cechach. Przede wszystkim to generalnie tzw. urządzenia niskotemperaturowe. Większość pomp ciepła nie jest w stanie w ogóle podgrzewać wody bardziej niż do 55°C. W wielu starszych domach to po prostu zbyt mało, żeby zrównoważyć straty ciepła występujące w czasie mrozów. Ponadto, im pompa ciepła podgrzewa wodę do wyższej temperatury, tym więcej zużywa przy tym prądu, w przeliczeniu na 1 kWh oddawanego ciepła. Mówi się wówczas, że jej sprawność wówczas spada, co oznacza wyższe rachunki. Omówimy to dokładniej nieco dalej.

Charakterystyka każdej pompy ciepła powietrznej będzie się zmieniać w zależności od temperatury powietrza zewnętrznego. Dlatego tak ważna jest znajomość szczegółowych danych (fot. VIESSMANN)

Każdy, kto myśli o założeniu pompy ciepła w starym domu powinien więc zacząć od rozpoznania sytuacji. Wspólnie z fachowcem trzeba ustalić, na ile duże są straty ciepła, na ile można je ograniczyć utrzymując w rozsądnych granicach zarówno zakres, jak i koszt takiej termomodernizacji. Wreszcie, czy istniejący system grzewczy będzie wystarczająco wydolny, żeby pokryć straty ciepła, gdy temperatura wody zasilającej będzie niższa, niż dotychczas. Warto pamiętać, że wybierając pompę ciepła do starego domu najważniejszym kryterium jest temperatura zasilania. Dla sprawności kotła wysoka temperatura nie ma znaczenia, ale dla pompy ciepła jest bardzo ważna!

Jaka pompa ciepła do starego domu najlepsza?

Osobna kwestia to dobór samej pompy ciepła do starego domu. Jaki model się sprawdzi? Trzeba podkreślić, że poszczególne urządzenia miewają wręcz skrajnie różną charakterystykę. Wybór pompy ciepła do starego domu wymaga bardzo dużej staranności i niemałej wiedzy, dlatego pomoc specjalisty jest nieodzowna. W przypadku kotła, tak naprawdę wystarczyłoby kupić sprzęt o wystarczająco wysokiej mocy nominalnej, żeby pokryć spodziewane straty ciepła.

Z pompami ciepła jest o wiele trudniej, gdyż moc tych urządzeń może zmieniać się w szerokich granicach, w zależności od tego w jakich warunkach one pracują. Może się okazać, że dany model pompy ciepła zupełnie dobrze radzi sobie zasilając niskotemperaturową podłogówkę wodą o temperaturze do 40°C. Natomiast przy temperaturze zasilania 55°C jego parametry drastycznie się pogarszają. Bywa i tak, że pompa ciepła w ogóle nie osiąga 55°C gdy temperatura zewnętrzna spada poniżej -15°C. Albo niby działa lecz uzyskuje wówczas zaledwie 1/4 mocy nominalnej. Trzeba przy tym uprzedzić, że nie sposób podać tu z góry jakichkolwiek reguł. Nawet pompy ciepła pochodzące od tego samego producenta mogą się bardzo różnić. Co więcej, nawet pomiędzy pompami ciepła w ramach jednego typoszeregu, które na pierwszy rzut oka powinna różnić jedynie moc nominalna, odmienności też mogą być istotne. 

Przeczytaj

Może cię zainteresować

Pompa obiegowa do domu jednorodzinnego - na co zwrócić... Monoblok czy split? Wybór, który ułatwia montaż Jakie są dotacje na pompę ciepła 2023 roku?

Dowiedz się więcej

• Pompy ciepła Buderus - innowacyjne rozwiązania dla zrównoważonego ogrzewania
• Czy pod pompę ciepła potrzebny jest fundament?
• Wybór pompy ciepła do domu jednorodzinnego
• Zawór przeciwzamrożeniowy - czy ochroni pompę ciepła w siarczyste mrozy?
• Kiedy pompa ciepła się opłaca?
• Cykl defrost w powietrznej pompie ciepła. Dlaczego jest tak niezbędny?
• Na co zwrócić uwagę kupując pompę ciepła?
• Pompa ciepła czy kocioł pelletowy?
• Jaka powinna być temperatura czynnika w pompie ciepła?
• Pompa ciepła do cwu i kocioł na pellet - jak sprawdzi się ten duet?
• Hybrydowa pompa ciepła - wszystko, co musisz o niej wiedzieć
• Bufor ciepła 1000 l - kiedy warto stosować, a kiedy nie?
• Sposób na tanią ciepłą wodę - pompa ciepła Ecodan QUHZ CO2
• Oszczędzaj z pompą ciepła!

Zobacz więcej Zobacz mniej

Kiedy pompę ciepła warto połączyć z drugim urządzeniem do ogrzewania?

Moc maksymalna większości pomp ciepła wyraźnie maleje wraz ze spadkiem temperatury zewnętrznej. Jeżeli planujemy wykorzystywać pompę jako jedyne źródło ciepła, to zakup takiego modelu będzie błędem. Skoro moc urządzenia przy -15°C czy -20°C będzie wynosić już nie nominalne 16 kW, lecz 8-10 kW, to w czasie dużych mrozów dom będzie niedogrzany. Mamy więc przed sobą dwie drogi postępowania. Pierwszą, zdecydowanie trudniejszą i bardzo ograniczającą wybór urządzeń, jest znalezienie takiego modelu pompy, który będzie w stanie samodzielnie ogrzać budynek do komfortowego poziomu nawet w najtrudniejszych warunkach zimowych.

Drugi wariant to wspomaganie pompy ciepła innym źródłem ciepła. Przede wszystkim w czasie większych mrozów, kiedy to pompa okazuje się niewydolna. Ewentualnie również używanie tego drugiego urządzenia grzewczego w postaci kotła lub kominka, kiedy ogrzewanie pompą staje się nieopłacalne. System grzewczy z dwoma źródłami ciepła nazywa się właśnie układem biwalentnym. Faktycznie ma on wiele odmian. Wiele osób korzysta z jego najprostszego wariantu nawet o tym nie wiedząc. Z układem biwalentnym mamy bowiem do czynienia także w sytuacji, gdy pompa ciepła wyposażona jest w grzałki elektryczne. Te wspomagają jej pracę w czasie dużych mrozów. Wprawdzie wiele osób patrzy z lękiem na ich wykorzystywanie, bojąc się wysokich rachunków, jednak w prawidłowo skonfigurowanej instalacji są to obawy nieuzasadnione. Tam grzałki pokrywają tylko niewielką część sezonowego zapotrzebowania na ciepło (poniżej 10%). 

Jednak układ biwalentny może mieć bardzo różną postać. W domach poddawanych modernizacji niejednokrotnie pozostawia się kocioł jako rezerwowe źródło ciepła. Producenci oferują także gotowe zestawy, złożone z pompy ciepła i kotła gazowego. W nich automatyka dba o optymalne wykorzystywanie obu źródeł ciepła oraz paliw. Jednak nawet kominek używany w czasie dużych mrozów również staje się częścią systemu biwalentnego.

W praktyce może to oznaczać, że nawet przez 80-90% czasu trwania sezonu grzewczego pracuje tylko pompa ciepła. Konwencjonalne ogrzewanie działa więc stosunkowo rzadko, albo wraz z nią, albo przejmując ogrzewanie w całości. Warto dodać, że jeszcze dekadę temu to właśnie układy biwalentne dominowały nawet w nowych domach z pompami ciepła typu powietrze/woda. Dzisiaj zaś wracają na fali termomodernizacji starych domów, których ogrzewanie wyłącznie przy pomocy pomp ciepła okazuje się bardzo trudne i często po prostu nieopłacalne.

Najpierw wymiana starych, nieszczelnych okien i docieplenie ścian, dopiero potem montaż pompy ciepła w starym domu - tak powinna wyglądać prawidłowa termomodernizacja budynków (fot. PAROC)

Jakie jest dofinansowanie do pompy ciepła w starym domu?

W 2026 r. najważniejszym źródłem dopłat do pompy ciepła montowanej w istniejącym domu jest program „Czyste Powietrze”. Z dofinansowania mogą korzystać właściciele lub współwłaściciele budynków jednorodzinnych, którzy wymieniają stare, nieefektywne źródło ciepła i wykonują termomodernizację. Wysokość wsparcia zależy od dochodów oraz zakresu inwestycji. Przy podstawowym poziomie dofinansowanie wynosi do 40% kosztów kwalifikowanych netto, przy podwyższonym - do 70%, a przy najwyższym - nawet do 100% kosztów netto.

Maksymalna dotacja na pompę powietrze-woda wynosi do 31 500 zł, a na pompę o podwyższonej klasie efektywności energetycznej - do 35 200 zł. W przypadku gruntowej pompy ciepła można otrzymać do 70 000 zł, zależnie od parametrów urządzenia i poziomu dofinansowania. Łączny limit na całe przedsięwzięcie, obejmujące także ocieplenie domu, może być wyższy i sięgać nawet 170 100 zł przy kompleksowej termomodernizacji na najwyższym poziomie wsparcia. Trzeba jednak pamiętać, że program obejmuje koszty netto, a podatek VAT finansuje beneficjent.

Przed rozpoczęciem prac wymagany jest audyt energetyczny, a po zakończeniu inwestycji - świadectwo charakterystyki energetycznej. Na audyt można otrzymać do 1200 zł, a na świadectwo do 400 zł. Dofinansowanie przysługuje wyłącznie na pompy ciepła znajdujące się na Liście Zielonych Urządzeń i Materiałów (ZUM). W najwyższym poziomie wsparcia wymagane jest ponadto bardzo wysokie zapotrzebowanie budynku na energię przed modernizacją, przekraczające 140 kWh/(m²·rok). Obowiązuje też zasada, że właściciel powinien posiadać nieruchomość co najmniej trzy lata przed złożeniem wniosku, z wyjątkiem nieruchomości nabytych w drodze spadku.

Drugim sposobem obniżenia kosztów jest ulga termomodernizacyjna. Właściciel lub współwłaściciel istniejącego domu jednorodzinnego może odliczyć od dochodu wydatki na zakup i montaż pompy ciepła, osprzętu oraz modernizację instalacji grzewczej - do wysokości 53 000 zł na jednego podatnika. Jeżeli małżonkowie są współwłaścicielami budynku i oboje ponoszą wydatki, ich łączny limit może wynieść 106 000 zł. Ulga nie jest jednak dodatkową dotacją wypłacaną w gotówce, lecz odliczeniem od podstawy opodatkowania. Co ważne, nie można odliczyć tej części kosztów, którą pokryła dotacja. Jeżeli więc pompa kosztowała 50 000 zł, a z programu „Czyste Powietrze” otrzymano 30 000 zł, w uldze można uwzględnić tylko pozostałe 20 000 zł. Inwestycję trzeba zakończyć w ciągu trzech kolejnych lat, licząc od końca roku, w którym poniesiono pierwszy wydatek. Podstawą odliczenia są faktury wystawione na podatnika.

W niektórych gminach działają również lokalne programy dopłat do wymiany źródła ciepła. Ich wysokość, terminy naboru i warunki zmieniają się z roku na rok. Przykładowo, w Warszawie w ramach miejskich ekodotacji można otrzymać do 30 000 zł na pompę powietrze-woda i do 40 000 zł na pompę gruntową, natomiast w Poznaniu program „Kawka Bis” przewiduje dotację do 25 000 zł na pompę, a w wybranych wariantach z fotowoltaiką - do 35 000 zł. We Wrocławiu wsparcie jest dostępne w ramach programu „KAWKA Plus”, a w Krakowie funkcjonują dotacje na instalacje odnawialnych źródeł energii. Zwykle warunkiem jest trwała likwidacja starego kotła na paliwo stałe, a inwestycji nie wolno rozpocząć przed podpisaniem umowy z gminą. Dlatego przed zamówieniem urządzenia trzeba sprawdzić stronę internetową urzędu miasta lub gminy, ponieważ nabory mogą być prowadzone tylko przez kilka tygodni albo zakończyć się po wyczerpaniu budżetu.

Warto również sprawdzić program „Stop Smog”, przeznaczony dla gospodarstw domowych dotkniętych ubóstwem energetycznym. W gminach uczestniczących w programie możliwe jest sfinansowanie nawet całej inwestycji, zwykle obejmującej jednocześnie ocieplenie budynku i wymianę źródła ciepła.

Funkcjonuje także komercyjna oferta „Ogrzej się z TAURONEM”. W 2026 r. dopłata do pompy ciepła kupowanej i montowanej w ramach oferty TAURONU wynosi - zależnie od wieku budynku – od około 2000 zł do 4700 zł. Najwyższa kwota dotyczy domów wybudowanych przed 1971 r., a dla nowszych budynków dopłata jest stopniowo niższa. Jest to rabat lub premia finansowana przez przedsiębiorstwo, a nie dotacja państwowa, dlatego może być łączona z „Czystym Powietrzem” oraz ulgą termomodernizacyjną, z zachowaniem zasady, że tej samej części wydatku nie można rozliczyć podwójnie. Przed podpisaniem umowy należy sprawdzić aktualny regulamin bezpośrednio na stronie TAURONU.

Czy pompa ciepła w starym domu się opłaca? Podsumowanie

Sama dotacja nie przesądza jeszcze o opłacalności inwestycji. W starym, nieocieplonym domu pompa ciepła może wymagać dużej mocy, pracować z wysoką temperaturą zasilania i zużywać znaczne ilości energii elektrycznej. Dlatego przed złożeniem wniosku warto wykonać audyt, ocieplić przegrody budynku, uszczelnić lub wymienić okna, a następnie dobrać pompę do rzeczywistego zapotrzebowania na ciepło. Reasumując, można powiedzieć, że pompa ciepła opłaca się w starym domu pod dwoma warunkami:

• straty ciepła są w tych budynkach umiarkowane, co może wymagać ich docieplenia, wymiany okien itd.;
• wybrano odpowiedni model pompy ciepła, o mocy i sprawności dostosowanej do specyfiki instalacji grzewczej.