Strych może stać się mieszkaniem. Jak przerobić poddasze nieużytkowe na użytkowe?

Możemy wyróżnić kilka czynników, cech domu, które ułatwiają przerobienie strychu na pomieszczenia mieszkalne. Adaptacji poddasza sprzyjają więc:

• nieskomplikowany, najlepiej dwuspadowy kształt dachu;
• duży kąt nachylenia połaci (ponad 40°);
• obecność ścianki kolankowej;
• duża rozpiętość budynku (przynajmniej 8 m);
• solidność stropu;
• duża wytrzymałość konstrukcji dachu;
• brak słupów, kominów, elementów instalacyjnych na poddaszu;
• duża ilość miejsca na schody, również na dolnej kondygnacji.

Trzeba od razu uprzedzić, że prawie nigdy nie występują one wszystkie równocześnie. Jednak nie jest to niezbędne, a są też sposoby pozwalające zaradzić niedogodnościom. Zwykle nie ma na nieużytkowym poddaszu np. wysokich ścianek kolankowych (1 m lub więcej). Jednak w budynku o szerokości np. 10 m i tak przynajmniej 6-7 m będzie można jeszcze dobrze wykorzystać. Z kolei praktycznie każdy zbyt słaby strop można w jakiś sposób wzmocnić. Nieco paradoksalnie, zwykle najłatwiej jest to zrobić w przypadku stropów drewnianych, które uchodzą przecież za najsłabsze. Analogicznie, możliwe jest zmodyfikowanie konstrukcji dachu, jeżeli jego elementy utrudniają adaptację poddasza. Jednak takie poważne ingerencje są dopuszczalne tylko pod nadzorem konstruktora, po sporządzeniu odpowiednich projektów technicznych.

Kiedy strych da się zamienić w mieszkanie?

Zasadniczą sprawą jest sama wysokość wygospodarowywanych na nieużytkowym poddaszu pomieszczeń. Z oczywistych względów próby adaptacji zbyt niskiego strychu tracą sens. Wówczas niezbędne staje się przebudowanie dachu - podniesienie go i dodanie ścianki kolankowej lub zwiększenie kąta jego nachylenia, ewentualnie również zmiana kształtu, np. z czterospadowego na dwuspadowy. Jednak takie prace to nie tylko adaptacja, polegająca jedynie na zmianie sposobu użytkowania pomieszczeń. To już przebudowa lub rozbudowa budynku, gdyż skutkiem będzie modyfikacja elementów konstrukcyjnych, zmiana kubatury, wysokości, innych zasadniczych parametrów budynku. Przeprowadzenie takich prac wymaga uruchomienia innej procedury (przebudowa, rozbudowa), przygotowania szczegółowego projektu itd. To zaś może zrobić tylko architekt lub konstruktor.

Jaka jest minimalna wysokość pomieszczeń na poddaszu?

W świetle wymogów prawa, w szczególności tzw. warunków technicznych dla budynków (WT), minimalna wysokość pomieszczeń mieszkalnych na poddaszu wynosi 2,2 m. Jednak, co bardzo ważne, we wnętrzach ze skosami wyznacza się ją jako wysokość średnią, poczynając od 1,9 m. Dlaczego akurat od 1,9 m? Bo w myśl prawa części poniżej tej wysokości nie uznaje się za odpowiadającą „przeznaczeniu pomieszczenia”.

W praktyce oznacza to, że jeżeli mamy skosy 1,9 m lub niższe, to z kolei maksymalna wysokość w tym samym pomieszczeniu musi wynosić nie mniej niż 2,5 m. Średnia jest wówczas wystarczająca: (1,9 + 2,5) : 2 = 2,2

Każdy centymetr wysokości ścianki kolankowej to dodatkowy centymetr wysokości wnętrza na poddaszu, którego zagospodarowanie jest dzięki temu łatwiejsze, fot. FAKRO

Co zaś, jeżeli ten warunek nie zostanie spełniony? W świetle prawa takie zbyt niskie wnętrze na poddaszu nie będzie mogło być uznane za pomieszczenie mieszkalne. Czyli formalnie nie będziemy mogli ich legalnie zaadaptować i później użytkować. Warto ponadto pamiętać, że 1,9 m to już tzw. wysokość stania. Osoba o typowym wzroście może swobodnie podejść do ściany o takiej wysokości, nie zahaczając przy tym głową o skos. W takim miejscu można też ustawić nawet wysoki regał, szafę, kabinę prysznicową. Oczywiście, w praktyce nawet przestrzeń przy ścianie o wysokości 1 m da się wykorzystać. Jednak jej użyteczność będzie ograniczona.

Zanim ocieplisz dach, sprawdź stan więźby

Zanim zaczniemy ocieplać połacie dachu lub jakiekolwiek inne prace przy przerabianiu poddasza nieużytkowego na użytkowe, najpierw powinniśmy bardzo dokładnie sprawdzić stan więźby, czyli jego konstrukcji nośnej. W sytuacji, gdy drewno nosi jakiekolwiek ślady porażenia przez grzyby lub owady, to trzeba zwrócić się o opinię do specjalisty. Metody naprawy mogą być bardzo różne - zastosowanie środków chemicznych, podgrzanie do wysokiej temperatury (ponad 50°C), przy której giną larwy owadów itd. Nie wolno tego zaniedbać, tym bardziej, że ocieplenie dachu oznacza zakrycie elementów drewnianych, których stanu nie będzie można będzie już kontrolować. Przy tej okazji trzeba też sprawdzić czy elementy więźby nie są nadmiernie wygięte, wypaczone, czy ich połączenia nie są obluzowane. W razie potrzeby więźbę można wzmocnić, choćby nabijając obustronnie nakładki z desek na krokwie. W ostateczności się je wymienia. Wszelkie tego rodzaju prace wykonuje się zgodnie z zaleceniami konstruktora.

Jakie i ile okien trzeba wstawić na poddaszu?

W pomieszczeniach mieszkalnych, takich jak sypialnie, musimy obowiązkowo zapewnić dostęp naturalnego światła. Z okien możemy ewentualnie zrezygnować w łazience czy w garderobie. W praktyce w kwestii okien na poddaszu najważniejsze okazują się ściany szczytowe oraz kształt dachu oraz układ jego elementów konstrukcyjnych, przede wszystkim krokwi.

Okna w ścianach szczytowych

W ścianach szczytowych można bowiem umieścić zwykłe fasadowe okna, ewentualnie drzwi balkonowe zabezpieczone balustradą (portfenetr, balkon francuski). To warianty dość łatwe do wykonania i względnie tanie, gdyż wykorzystuje się typowe okna pionowe. W zasadzie możliwe jest nawet zabudowanie przeszkleniem całej ściany szczytowej, ale taki wariant nie będzie już tani. Jednak okna w ścianach szczytowych mają tę zasadniczą wadę, że za ich pomocą nie sposób doprowadzić światło w głąb poddasza. Ponadto nie zawsze takie ściany w ogóle występują.

Okna dachowe między krokwiami

Dlatego zdecydowanie najpopularniejszym sposobem doświetlenia pomieszczeń podczas przerabiania poddasza na użytkowe jest wykorzystanie okien dachowych (połaciowych). Coraz bardziej wypierają one lukarny, których wykonanie jest trudniejsze, ostatecznie kosztuje drożej i wiąże się z dość dużym ryzykiem popełnienia błędów skutkujących nieszczelnością dachu. Z oknami dachowymi jest o wiele prościej, gdyż są to kompletne wyroby, wyposażone w niezbędne uszczelnienia i dostosowane do najczęściej występujących odległości pomiędzy krokwiami dachu. Chyba najpopularniejsze są okna dachowe o szerokości 78 cm, jednak dostępne są zarówno warianty węższe jak i szersze. Ale na adaptowanych poddaszach najbardziej godne polecenia są okna dachowe dostosowane do rozstawu krokwi, których w tym wariancie nie trzeba przecinać i wykonywać tzw. wymianów, aby zmieścić szersze przeszklenia. Montaż okna mieszczącego się pomiędzy krokwiami nie wymaga naruszania elementów konstrukcyjnych i sprawnej ekipie wykonanie wszystkich prac zajmuje tylko kilka godzin. W większych pomieszczeniach najlepiej sprawdza się założenie kilku mniejszych (niezbyt długich okien dachowych), gdyż gwarantuje to bardziej równomierny rozkład światła. Ponadto niezbyt duże okno nie stanowi przesadnego obciążenia dla więźby.

Jak duża powinna być powierzchnia okien na poddaszu?

Zgodnie z prawem wymogi dla okien dachowych i fasadowych są takie same. W sypialni czy gabinecie do pracy okno ma być nie mniejsze niż 1/8 powierzchni podłogi, natomiast w łazience lub innych pomieszczeniach pomocniczych wystarcza 1/12. Jednak w razie konieczności w takich wnętrzach dopuszcza się także rezygnację z okien. Zaledwie 1/8 podłogi to naprawdę niewiele jak na współczesny standard okien, szczególnie tych fasadowych.

Minimalna wielkość okien w pokoju na poddaszu to 1/8 powierzchni podłogi, fot. VELUX

Jednak pamiętajmy, że okna dachowe wpuszczają do wnętrza więcej światła, szczególnie w sezonie wiosenno-letnim, gdy są najbardziej wystawione na działanie stojącego wysoko na niebie słońca. Dlatego warto zachować pewien umiar oraz pomyśleć o wyposażeniu okien dachowych w osłony przeciwsłoneczne (rolety zewnętrzne, markizy).

Przeczytaj

Może cię zainteresować

Czym najlepiej kleić aluminium? Plamy na suficie po zalaniu? Sprawdź skuteczne rozwiązanie Profesjonalny system renowacyjny do usuwania wilgoci i...

Dowiedz się więcej

• Jak nie stresować się w czasie budowy?
• Wymiana okien za grosze. Tak uzyskasz dofinansowanie
• Zabudowa z płyt gipsowo-kartonowych. Praktyczne porady
• Jakie płyty, profile i akcesoria będą potrzebne do zabudowy poddasza?
• Wnętrza w duchu glamour z farbami Tikkurila
• Jak urządzić sypialnię na poddaszu?
• Jak urządzić wnętrza w stylu loftowym?

Zobacz więcej Zobacz mniej

Ocieplenie dachu: wełna, pianka czy izolacja od zewnątrz?

Ocieplenie dachu koniecznie musimy wykonać, przekształcając poddasze nieużytkowe na mieszkalne. Przy czym, o ile nie jest to dom letniskowy lecz całoroczny, to wymagania odnośnie izolacyjności są bardzo surowe. Współczynnik przenikania ciepła U dachu nie może być bowiem wyższy niż 0,15 W/(m2 ·K).

Ocieplenie poddasza wełną mineralną

Odpowiada to typowemu ociepleniu z wełny mineralnej grubemu na 25-30 cm. To dużo, dlatego najczęściej poniżej krokwi wykonuje się jeszcze dodatkowy ruszt wypełniony izolacją. Co prawda, układanie wełny mineralnej nie jest trudne, jednak wymaga dużej staranności i znacznego nakładu pracy.

Ocieplenie na poddaszu z wełny mineralnej ma wiele zalet. Jednak jego wykonanie wymaga staranności i czasu, fot. ISOVER

Ocieplenie poddasza pianką (izolacja natryskowa)

Alternatywą przy ocieplaniu nieużytkowego poddasza może być wykonanie izolacji natryskowej w postaci pianki. Sprawna ekipa potrafi bowiem nałożyć taką izolację na całym poddaszu w zaledwie jeden dzień. Pianka ma przy tym właściwości samorozprężne i charakteryzuje ją bardzo dobra przyczepność do różnych powierzchni. Dzięki temu unika się problemów z wykonaniem pozbawionej przerw, a więc naprawdę skutecznej izolacji, co często jest problemem w przypadku użycia wełny.

Metodą natryskową można ocieplić całe poddasze nawet w ciągu zaledwie jednego dnia, fot. PCC PRODEX

Izolacja nakrokwiowa (ocieplenie dachu od zewnątrz)

Niekiedy dach pokrywa się izolacją cieplną nie od strony strychu, lecz od zewnątrz. To tzw. izolacja nakrokwiowa. Najczęściej stanowią ją płyt z twardej pianki izolacyjnej, ewentualnie z polistyrenu ekstrudowanego (XPS) lub twardego styropianu. Takie rozwiązanie ma tę zaletę, że nie zmniejsza się wysokość poddasza, co na niskim strychu może być sprawą zasadniczą. Trzeba jednak pamiętać, że ułożenie izolacji od zewnątrz wiąże się z koniecznością wymiany pokrycia dachowego.

Po co wentylacja połaci dachu?

Ocieplenie dachu ma jeszcze jeden niezwykle ważny aspekt. Mianowicie, trzeba wykonać właściwą wentylację połaci dachu. Chodzi przede wszystkim o to, aby para wodna nie wnikała w nadmiarze w izolację, a następnie nie została tam uwięziona, ostatecznie skraplając się i powodując zawilgocenie ocieplenia oraz drewna. Na nieużytkowych strychach taki problem zwykle nie występuje, gdyż nie ma tam źródeł pary wodnej. Jednak ocieplenie trzeba zabezpieczyć od strony strychu folią paroizolacyjną, pozostawiając równocześnie możliwość odparowywania z niego wilgoci. Najłatwiej jest to osiągnąć, jeżeli pod pokryciem dachowym znajduje się jedynie ruszt z łat i kontrłat oraz folia (membrana) dachowa o wysokiej paroprzepuszczalności. Wówczas wystarczy pozostawić jedną szczelinę wentylacyjną - pomiędzy paroprzepuszczalną membraną i pokryciem. Szczelina musi być przy tym drożna na całej długości od okapu do kalenicy. Sytuacja się komplikuje, jeżeli w dachu mamy pełne deskowanie, papę lub folię dachową o niskiej paroprzepuszczalności. W każdym z tych trzech wariantów podkładu niezbędne jest wykonanie dwóch szczelin wentylacyjnych – pod pokryciem oraz pomiędzy podkładem i ociepleniem. To niezwykle ważne, gdyż zaniedbanie tego prowadzi do trwałego zawilgocenia, które może skończyć się zagrzybieniem więźby.

Dlaczego wytrzymałość stropu przy adaptacji poddasza jest najważniejsza?

Najbardziej pożądaną cechą stropu oddzielającego poddasze jest jego wystarczająca wytrzymałość. Kolejną zaś jest dobra izolacyjność akustyczna. Natomiast izolacyjność cieplna przestaje być ważna, skoro z założenia ma teraz panować na strychu mniej więcej ta sama temperatura, co na niższej kondygnacji.

Wzmocnienie stropu praktycznie zawsze jest możliwe, lecz prace trzeba koniecznie prowadzić pod nadzorem konstruktora, realizując opracowany przez niego projekt zmian. Mogą to być bardzo różne rozwiązania.

W stropach drewnianych popularne jest np. dodawanie nadbitek do istniejących belek, albo dodanie kolejnych belek pomiędzy nimi. Jednak równie dobrze uzasadnione może być wykonanie na dolnej kondygnacji podciągu lub słupów podpierających strop i zmniejszających jego rozpiętość. Takie rzeczy jednak zawsze projektuje się indywidualnie.

Jak wygłuszyć strop?

Wysoka wytrzymałość stropu ułatwia ponadto osiągnięcie innej bardzo pożądanej cechy stropu. Chodzi o dobrą izolacyjność akustyczną stropu. Obecnie w nowych domach praktycznie standardem jest wykonanie tzw. podłogi pływającej. W tym celu na stropie układa się cienką warstwę (3-5 cm) specjalnego elastycznego styropianu (tzw. akustycznego) lub wełny mineralnej, folię oraz 4-5 cm jastrychu (wylewki podłogowej). Jastrych musi być ponadto oddzielony elastyczną taśmą brzegową od ścian, słupów, kominów itp. Bardzo dobrze, jeżeli taką samą podłogę pływającą możemy wykonać na istniejącym stropie, gdyż świetnie tłumi ona odgłos kroków oraz inne dźwięki. Jednak jastrych jest ciężki (ok. 100 kg/m2) i nie każdy strop można tak obciążyć. Co wówczas zrobić? Można np. ułożyć na izolacji akustycznej płyty cementowo-włóknowe, gipsowo-włóknowe, drewnopochodne (OSB, wiórowe), tworząc w ten sposób tzw. suchy jastrych, który jest znacznie lżejszy. Jeżeli z jakichś względów to również nie wchodzi w rachubę, to pozostaje ułożenie przynajmniej tzw. posadzki pływającej, czyli np. paneli lub parkietu na grubej warstwie elastycznego podkładu. Nie wolno lekceważyć kwestii akustyki stropu, gdyż szczególnie przenoszenie odgłosu kroków pomiędzy kondygnacjami stanowi sporą uciążliwość.

Jakie instalacje na poddaszu?

Na poddaszu zaadaptowanym na mieszkalne trzeba zapewnić taki sam standard działania instalacji jak w każdym nowym budynku. Potrzebne będą więc przynajmniej ogrzewanie, wentylacja i prąd. Jednak najprawdopodobniej nie obejdzie się również bez wody i kanalizacji, jeżeli na górnej kondygnacji planujemy łazienkę. Warto zdecydować się także na instalację alarmową czy sterowanie oświetleniem i domową automatyką (w ramach systemu smart home). Wbrew pozorom nie można lekceważyć kwestii zabezpieczeń antywłamaniowych. Bowiem adaptując poddasze wyposażamy je przecież chociażby w okna na ścianach szczytowych oraz okna dachowe. Te zaś stanowią nowe „drogi wejścia” dla włamywaczy. Trudność dostępu do nich jest bowiem iluzoryczna. Używanie lekkich, składanych drabin przez przestępców już od lat nie jest niczym niezwykłym. Jeżeli zaś chodzi o automatykę, oświetlenie itd. to skoro i tak prowadzimy prace adaptacyjne, to jest to zdecydowanie najlepszy moment, aby wykonać je nawet w wersji kablowej. Jednak nawet wówczas, gdy decydujemy się na automatykę w systemie radiowym, to i tak naprawdę warto pomyśleć o wykonaniu przynajmniej przepustów kablowych przez strop. Jego konstrukcja zwykle dość mocno tłumi bowiem chociażby sygnał domowej sieci Wi-Fi. Co do typowych instalacji domowych, takich jak ogrzewanie, woda, kanalizacja, to zdecydowanie najczęściej rozbudowuje się po prostu istniejące systemy, choćby wykorzystując istniejące piony. Jednak nie jest to jedyna możliwość. Przynajmniej w niektórych przypadkach można pójść odmienną drogą, wykonując np. niezależny system grzewczy z osobnym kotłem gazowym. Jest to uzasadnione, jeżeli naszym celem jest raczej wygospodarowanie drugiego, możliwie niezależnego mieszkania na dawnym strychu.

Jak przerobić poddasze nieużytkowe? Podsumowanie

Adaptację poddasza nieużytkowego na cele mieszkalne najlepiej przewidzieć już na etapie projektowania domu. Pozwoli to odpowiednio zaplanować otwarcie przestrzeni parteru oraz wygodnie połączyć kondygnacje schodami. W projekcie uwzględniona będzie właściwa konstrukcja budynku, lokalizacja schodów, miejsce ich przebicia oraz wielkość otworu w stropie, a także koncepcja zagospodarowania i funkcjonalny podział poddasza. Aby strych mógł pełnić funkcję użytkową, musi być zapewniona odpowiednia nośność stropu, wysokość użytkowa, właściwa izolacja termiczna, dostęp do światła dziennego, wentylacja oraz doprowadzone instalacje. Jeśli poddasze ma być użytkowane w niedalekiej przyszłości, warto już w pierwszym etapie wykonać jak najwięcej prac - w tym ocieplenie dachu, montaż okien połaciowych i schodów oraz rozprowadzenie niezbędnych instalacji. Tak przygotowaną przestrzeń można szybko wykończyć w dowolnym momencie, a tymczasowo wykorzystać ją do celów gospodarczych, utrzymując minimalną temperaturę. Alternatywnym rozwiązaniem jest wykonanie na tym etapie jedynie termoizolacji stropu i zamknięcie otworu do czasu podjęcia decyzji o adaptacji nieużytkowego poddasza - wyjaśnia architekt Monika Lisowska-Łętocha, Dyrektor Pracowni Projektowej w ARCHON+.

Jeśli jednak adaptacja poddasza nie została uwzględniona na etapie projektowania domu, zmiana sposobu użytkowania strychu wymaga sprawdzenia, czy będzie on spełniać wymagania dla lokali mieszkalnych. Wprowadzanie zmian ingerujących w elementy konstrukcyjne, takich jak wykonanie otworów pod schody, okna dachowe, musi być poparte odpowiednią dokumentacją i obliczeniami, aby zapewnić bezpieczeństwo oraz zgodność z przepisami. Równie istotna jest sama koncepcja zagospodarowania poddasza – i w tym zakresie doświadczenie architekta jest wręcz bezcenne. Przemyślany podział przestrzeni, odpowiednie doświetlenie, wydzielenie miejsca na łazienkę czy właściwe usytuowanie schodów mają kluczowe znaczenie dla funkcjonalności wnętrza na poddaszu.