Adaptacja poddasza od podstaw. Te 4 rzeczy decydują o kosztach i zakresie prac

O każdym z elementów adaptacji poddasza nieużytkowego na mieszkalne można tak naprawdę napisać całą serię artykułów - poczynając od zbadania więźby, przez wykonanie instalacji, kończąc aż na urządzaniu poddasza. Tym razem jednak zajmiemy się rzeczami absolutnie podstawowymi, bez których nie ma co myśleć o adaptacji poddasza.

Od czego zacząć, by zrobić poddasze użytkowe?

Nieco paradoksalnie, by zrobić poddasze użytkowe wcale nie zaczynamy od spraw technicznych. Przede wszystkim powinniśmy dobrze zastanowić się, czego oczekujemy jako efektu końcowego. Innymi słowy - ile i do czego przeznaczonych pomieszczeń na poddaszu chcemy uzyskać. Potrzebujemy na poddaszu zacisznego gabinetu do pracy, sypialni dla gości, pokoi dla dzieci w wieku szkolnym, czy może dla tych już studiujących i w dużej mierze żyjących już własnym życiem? To, oczywiście, tylko kilka z wielu możliwych przykładów, bo równie dobrze możemy przecież myśleć o zrobieniu na strychu obszernego pokoju do ustawienia stołu do ping-ponga albo o wygospodarowaniu na poddaszu pokoi wynajmowanych sezonowo turystom. W każdym z tych przypadków mamy zaś inne wymagania odnośnie wielkości i wysokości pomieszczeń na poddaszu, sposobu ich doświetlenia, wyposażenia, obecności lub braku łazienek, aż po kwestię mniej lub bardziej wygodnych schodów na poddasze. Tylko jasno formułując kryteria, które dane pomieszczenie musi spełnić, będziemy w stanie określić czy nasz strych w ogóle nadaje się do adaptacji. Pomoże to też ustalić optymalny sposób podziału powierzchni poddasza.

Adaptacja niskiego strychu - sprawdzamy ilość miejsca na poddaszu

Wielkość poddasza to nie tylko jego powierzchnia mierzona na poziomie podłogi. Nie mniej ważna jest wysokość pomieszczenia na poddaszu, a ta z kolei jest zmienna z racji obecności skosów. Najbardziej pożądane są dachy dwuspadowe lub mansardowe o znacznym kącie nachylenia, najlepiej powyżej 35°. Pod takim dachem mamy na poddaszu równy długości całego budynku (od jednej ściany szczytowej do drugiej) i dość szeroki pas przestrzeni o sporej wysokości. Ponadto ściany szczytowe można wykorzystać do wprawienia dużych okien pionowych. Zdecydowanie mniej korzystny przy adaptacji poddasza jest dach czterospadowy. Bowiem w tym przypadku trudne do zagospodarowania skosy mamy nie z dwóch, lecz ze wszystkich czterech stron. Nie znaczy to jednak, że w takim domu poddasza zagospodarować się nie da.

W dachu o konstrukcji krokwiowo-jętkowej nie ma żadnych słupów ani innych podpór w środku poddasza. Znakomicie ułatwia to adaptację poddasza na pomieszczenia mieszkalne, rys. redakcja

Możemy wyróżnić kilka zasadniczych cech budynku, które ułatwiają adaptację strychu na cele mieszkalne. Kluczowe przy możliwości adaptacji poddasza są:

• szerokość (rozpiętość dachu) wynosząca co najmniej 7 m;
• dach dwuspadowy, mansardowy lub podobny;
• duży kąt nachylenia, przynajmniej 35°;
• wysoka ścianka kolankowa, najlepiej przynajmniej 1 m;
• więźba (konstrukcja dachu) zupełnie bez lub z niewielką liczbą słupów lub innych elementów utrudniających zagospodarowanie poddasza;
• wystarczająca ilość miejsca na wygodne schody na poddasze, które równocześnie nie zajmują najwyższej i najłatwiejszej do wykorzystania części strychu (wzdłuż kalenicy).

Jednak trzeba się liczyć z tym, że w starym domu, którego nie zaprojektowano z myślą o zagospodarowania poddasza na mieszkalne, zbyt wiele z nich nie wystąpi. Na szczęście, niektóre niekorzystne cechy bywają równoważone przez inne. Na przykład, jeżeli kąt nachylenia dachu jest mały, to i tak miejsca będzie dużo, jeżeli ścianka kolankowa jest wysoka. Z kolei duży kąt nachylenia (np. 45°) gwarantuje, że miejsca nad głową szybko będzie przybywać w miarę oddalania się od okapu dachu ku środkowi poddasza.

Jaka powinna być wysokość na poddaszu?

Zakładając, że dach ma nachylenie przynajmniej 35°, orientacyjnie można przyjąć następującą minimalną wysokość ściany na poddaszu potrzebną do ustawienia następujących mebli lub urządzeń:

• 1,0 m - niskie szafki lub sedes;
• 1,5 m - wyższe meble (komoda, regał) lub wanna;
• 1,9 m - szafy, kabina prysznicowa.

Warto dodać, że 1,9 m to już tzw. wysokość stania, czyli taka, przy której przeciętny człowiek może się wyprostować. Ponadto zgodnie z polskim prawem wysokość pomieszczeń mieszkalnych na poddaszu musi wynosić nie mniej niż 2,2 m. Przy czym we wnętrzach ze skosami liczy się ją jako średnią, poczynając od 1,9 m. Trzeba na to szczególnie uważać, jeżeli decydujemy się na wykonanie sufitu, np. na jętkach. Musi być on przynajmniej 2,5 m nad podłogą. Inaczej średnia wartość wysokości poddasza wypadnie zbyt niska, gdyż (1,9 m + 2,5 m) : 2 = 2,2 m.

Co zrobić, jeżeli poddasze jest bardzo niskie?

Albo godzimy się z jego ograniczoną użytecznością poddasza, albo decydujemy się na poważną przebudowę podczas adaptacji niskiego strychu, polegającą na wymianie (podniesieniu) dachu.

Sprawdzamy wytrzymałość stropu i więźby - ważna konstrukcja dachu przy adaptacji poddasza

Dobry stan techniczny oraz wystarczająca wytrzymałość stropu oraz więźby, czyli konstrukcji dachu, to warunki absolutnie niezbędne, aby jakiekolwiek poddasze można było zaadaptować na mieszkalne. Po pierwsze, dlatego że nowy sposób zagospodarowania poddasza wiąże się z wprowadzeniem dodatkowych obciążeń - ustawimy tam meble i inne sprzęty, być może wykonamy nową podłogę, połacie dachu obciążymy ociepleniem i wykończeniem. Po drugie, wszystkie stare elementy konstrukcji przy przerobieniu poddasza nieużytkowego na użytkowe zostaną teraz zakryte. Przez co chociażby więźba nie będzie swobodnie wysychać, a my nie zauważymy już rozwijających się na niej grzybów.

Stan elementów konstrukcyjnych trzeba koniecznie sprawdzić przed adaptacją poddasza, zanim zostaną zakryte izolacją i wykończeniem. Lepiej teraz naprawić lub wymienić niektóre z nich, niż później rozbierać cały dach., fot. KNAUF INSULATION

W pierwszym rzędzie przy ocenie możliwości adaptacji poddasza trzeba jednak sprawdzić strop. Przede wszystkim dlatego, że planując w domu poddasze nieużytkowe bardzo często wykonywano również strop o obniżonej nośności – nawet dwa razy mniejszej, niż gdy rozdziela on kondygnacje mieszkalne. Dlatego naprawdę warto skonsultować się ze specjalistą (konstruktorem). Bo nawet jeżeli dysponujemy dokumentacją projektową sprzed lat, to czy możemy mieć pewność, że wszystko wykonano zgodnie z nią? Efektem zbytniego obciążenia stropu nie musi być od razu katastrofa budowlana. Jednak wystarczy aby zaczął się on nadmiernie uginać i już będziemy mieć pękający tynk na suficie piętro niżej.

Koniecznie trzeba też skontrolować stan więźby dachowej. Gdy jest odkryta, łatwo możemy sprawdzić czy nie jest gdzieś miejscowo zawilgocona. Najlepiej zrobić to po intensywnym deszczu. Pamiętajmy, że drobne przecieki były raczej niegroźne, gdy elementy drewniane były odkryte i mogły swobodnie wysychać. Jednak po wykonaniu ocieplenia poddasza sytuacja zupełnie się zmieni. Wówczas nawet najdrobniejsze przecieki przez warstwy pokrycia dachowego i podkładu mogą doprowadzić do długotrwałego i groźnego zawilgocenia elementów drewnianych oraz ocieplenia. Te zewnętrzne warstwy dachu trzeba więc przy adaptacji poddasza koniecznie naprawić lub wymienić jeszcze przed ociepleniem połaci.

Bardzo poważnym sygnałem alarmowym są również ślady żerowania szkodników drewna oraz obecności grzybów. Tylko w najprostszych przypadkach, gdy uszkodzenia są naprawdę małe, możemy uporać się z problemem samodzielnie. We wszystkich innych należy zwrócić się do fachowców. Lepiej skorzystać z profesjonalnej pomocy już teraz, niż za kilka lat rozbierać wszystko i wymieniać cały dach.

Jak wzmocnić strop i dach przy adaptacji poddasza

Adaptacja poddasza zwykle wiąże się ze zwiększeniem obciążeń. Meble, sprzęty, ściany działowe, nowa podłoga, ocieplenie i wykończenie połaci, okna dachowe - to wszystko waży niemało. Szczególnie jeżeli zechcemy wykonać na stropie tzw. podłogę pływającą. To gruba na 4-5 cm wylewka podłogowa (jastrych), oddzielona od konstrukcji nośnej stropu warstwą elastycznego styropianu (tzw. akustycznego) lub wełny mineralnej. Zapewnia to świetną izolację akustyczną stropu, dobre tłumienie nie tylko dźwięków przenoszonych przez powietrze, ale również odgłosu kroków. Problem polega na tym, że taka podłoga nie tylko zabiera nam kilka centymetrów wysokości poddasza, ale i waży przy tym ok. 100 kg/m2. Zawsze to konstruktor powinien oceniać, na jakie dodatkowe obciążenia możemy sobie pozwolić przy adaptacji poddasza. Niestety, łatwo można wzmocnić tylko strop drewniany oraz więźbę dachową. Elementy drewniane można bowiem pogrubić i usztywnić przybijając do nich po bokach deski, czyli tzw. nadbitki. Ewentualnie ich rolę mogą też pełnić profile stalowe.

Drewniane belki można łatwo wzmocnić tzw. nadbitkami. Przy okazji warto sprawdzić czy wszystkie elementy ustawione są równo, w jednej płaszczyźnie, rys. redakcja

Ponadto nośność można zwiększyć dodając kolejne belki pomiędzy krokwiami dachu lub belkami stropowymi. Wzmocnienie typowego stropu żelbetowego czy gęstożebrowego (Teriva, Fert, Ackerman) niejednokrotnie także jest możliwe, ale wymaga to już indywidualnego podejścia oraz nadzoru konstruktora nad prowadzonymi pracami. Może on np. zaprojektować stalowy podciąg na dolnej kondygnacji. W ten sposób zmniejszy się rozpiętość stropu pomiędzy podporami, co daje bardzo duży przyrost wytrzymałości (dwukrotny wzrost rozpiętości oznacza aż czterokrotny wzrost obciążeń). Niejednokrotnie trzeba jednak pomyśleć o rozwiązaniach alternatywnych przy adaptacji poddasza, dzięki którym obciążenia rosną niewiele lub wcale. Dobrym przykładem jest wykorzystanie tzw. suchego jastrychu, czyli płyt gipsowo-włóknowych czy cementowo-wiórowych zamiast klasycznej wylewki. Wreszcie można wykonać tzw. posadzkę pływającą, czyli parkiet lub panele na warstwie tłumiącego podkładu.

Jak doświetlić poddasze - wstawiamy okna w dachu

Mamy trzy sposoby zapewnienia naturalnego światła na poddaszu. Są to:

• okna dachowe (połaciowe);
• okna w ścianach szczytowych;
• lukarny z oknami pionowymi (fasadowymi).

Można powiedzieć, że bez okien dachowych prawdopodobnie nigdy nie zaczęto by powszechnie wykorzystywać poddaszy jako pełnoprawnych kondygnacji mieszkalnych. To dzięki nim wreszcie wpuszczono tam odpowiednią ilość naturalnego, dziennego światła. Nieprzypadkowo to od wczesnych lat 90. XX w., kiedy to pojawiły się w naszym kraju okna połaciowe, właśnie domy z użytkowym poddaszem zaczęto wybierać najchętniej. Okna dachowe mają dwie zasadnicze zalety, względem innych sposobów doświetlenia strychu. Po pierwsze, takie okna mogą doświetlać dowolną część poddasza. W przeciwieństwie do okien pionowych w ścianach szczytowych nie ma tu „przywiązania” tylko do pomieszczenia przylegającego do tej ściany zewnętrznej. Bez trudu doświetlimy więc nawet schody czy łazienkę zupełnie na poddaszu w środku kondygnacji. Po drugie, dodanie okna dachowego nie jest trudne.

Jeżeli nie naruszamy elementów konstrukcyjnych podczas adaptacji poddasza, np. więźby przy wstawaniu okien, to wystarcza prostsza procedura formalna zmiany sposobu użytkowania pomieszczeń. Poważniejsze zmiany to już kategoria przebudowy lub rozbudowy budynku, fot. VELUX

Najbardziej typowy wariant to okno mieszczące się pomiędzy krokwiami dachu. W praktyce oznacza to najczęściej szerokość nieco poniżej 80 cm. Długość okna może być za to bardzo różna. Ponadto kilka takich okien można zgrupować obok siebie lub jedno nad drugim. Dzięki temu nie naruszamy elementów konstrukcyjnych i w większości sytuacji nie trzeba też ich wzmacniać. Jednak pamiętajmy, że okna dachowe są ciężkie, każde waży kilkadziesiąt kilogramów. To masa podobna do ciężkiego pokrycia z dachówki, lecz znacznie większa od masy blachy, blachodachówki lub gontu bitumicznego (najwyżej kilkanaście kg/m2 wraz z podkładem). Dlatego pomimo wszystko dodanie okien dachowych przy adaptacji poddasza powinna poprzedzać konsultacja z konstruktorem, który w razie potrzeby zaproponuje odpowiednie wzmocnienia. Jego udział jest bezwzględnie konieczny, jeżeli wstawienie okien wymaga wycięcia części krokwi i wykonania tzw. wymianów - poprzecznych belek pomiędzy nienaruszonymi krokwiami. W typowej sytuacji wstawienie okna dachowego zajmuje zaledwie kilka godzin. Przy czym uszczelnienie miejsca styku z pokryciem nie przysparza problemów, gdyż producenci okien oferują specjalne zestawy dopasowane do poszczególnych typów pokryć.

Okna w ścianach szczytowych na poddaszu

Okna w ścianach szczytowych to niejako najbardziej oczywiste pod względem technicznym rozwiązanie na doświetlenie poddasza. Przecież skoro już mamy na strychu ściany, w których można umieścić typowe okna fasadowe to aż żal z tej możliwości nie skorzystać. Tym bardziej, że takie okna są dość tanie i dostępne o niemal dowolnych wymiarach. Ponadto ich istotną zaletą jest to, że można je bez obaw o zalanie wnętrza pozostawić uchylone nawet w czasie deszczu. Obok takich okien można założyć jeszcze przeszklenia stałe (fiksy). Jednak trzeba wziąć pod uwagę to, czy będziemy mogli je wygodnie i bezpiecznie umyć, nie wychylając się jednak zbytnio z okna. Od kilku lat wróciło też do łask zastępowanie okien drzwiami balkonowymi, za którymi nie ma jednak balkonu lecz jest tylko balustrada. Zasadniczą wadą okien umieszczonych w ścianach szczytowych jest fakt, że mogą doświetlać tylko pomieszczenia położone przy tej ścianie. Prawie nigdy nie wystarczają więc do oświetlenia całego adaptowanego poddasza.

Przeczytaj

Może cię zainteresować

Czym najlepiej kleić aluminium? Plamy na suficie po zalaniu? Sprawdź skuteczne rozwiązanie Profesjonalny system renowacyjny do usuwania wilgoci i...

Dowiedz się więcej

• Jak nie stresować się w czasie budowy?
• Wymiana okien za grosze. Tak uzyskasz dofinansowanie
• Zabudowa z płyt gipsowo-kartonowych. Praktyczne porady
• Jakie płyty, profile i akcesoria będą potrzebne do zabudowy poddasza?
• Wnętrza w duchu glamour z farbami Tikkurila
• Jak urządzić sypialnię na poddaszu?
• Jak urządzić wnętrza w stylu loftowym?

Zobacz więcej Zobacz mniej

Lukarny na poddaszu

Lukarny, czyli rozwiązanie kiedyś dominujące, obecnie bardzo wyraźnie ustępują oknom połaciowym. Oczywiście, nadal mają one swoich gorących zwolenników, ale wynika to z preferencji estetycznych, nie zaś względów użytkowych i finansowych. Lukarny mogą po prostu lepiej wyglądać w niektórych domach o bardzo tradycyjnej stylistyce. Jednak przede wszystkim dodanie lukarny jest znacznie trudniejsze pod względem konstrukcyjnym, niż wstawienie okna połaciowego. Również uszczelnienie pokrycia i wykonanie dobrego odprowadzenia wody deszczowej w rejonie lukarny nie jest łatwe. Ponadto, chociaż samo okno fasadowe będzie od niego tańsze, to za cały zestaw wraz z wykonaniem lukarny zapłacimy wyraźnie więcej.

Wykonanie lukarny podczas adaptacji poddasza ma sens, jeżeli jest ona duża. Wówczas wzrasta ilość użytecznego miejsca na poddaszu, fot. SCHÜCO

Jak wykonać ocieplenie poddasza?

Nieużytkowe strychy albo nie mają w ogóle ocieplonych połaci dachu, albo jest to izolacja o wiele słabsza niż obecnie wymagana. W wielu takich domach lepiej lub gorzej izolowany cieplnie jest strop. Generalnie, jeżeli na poddaszu wygospodarowujemy pełnoprawne, a więc użytkowane przez cały rok i ogrzewane pomieszczenia mieszkalne, to trzeba wykonać ocieplenie poddasza zgodne z dzisiejszymi standardami. Od czasu wprowadzenia WT 2021 wymagany współczynnik U dachu nie może być większy niż 0,15 W/(m2 ·K). W praktyce oznacza to bardzo grubą warstwę ocieplenia - od nieco ponad 20 do 30 cm wełny mineralnej. To właśnie wełna króluje jako najpopularniejsze ocieplenie poddasza. Z racji dużej elastyczności najłatwiej jest ją szczelnie ułożyć pomiędzy krokwiami.

Różnica nawet 10 cm grubości, w zależności od rodzaju ocieplenia to naprawdę dużo ze względu na możliwość adaptacji niskiego strychu, fot.  WOODECO

Lecz jedna warstwa wełny tylko pomiędzy krokwiami to obecnie zbyt mało do ocieplenia poddasza, gdyż te zwykle mają nie więcej niż 18 cm. Powszechnie dodaje się więc jeszcze drugą warstwę wełny - na ruszcie pod krokwiami. W nowym domu z poddasze do adaptacji, gdzie już na etapie projektu przewidziano 10-15 cm takiego dodatkowego ocieplenia, nie jest to problemem.

Aby osiągnąć współczynnik U nie wyższy niż 0,15 trzeba ułożyć od nieco ponad 20 do nawet 30 cm ocieplenia poddasza, w zależności od
współczynnika lambda wełny mineralnej, fot. ISOVER

Jak ocieplić niski strych?

Co innego przy adaptacji niskiego strychu, gdzie nawet kilka centymetrów ocieplenia znacząco wpływa na użyteczność wnętrz. Tam warto przemyśleć zastosowanie cieńszej warstwy izolacji, lecz o lepszych parametrach cieplnych (bardzo niskim współczynniku lambda - λ). W efekcie 30 cm o słabej lambdzie 0,044 możemy zastąpić zaledwie 22 cm wełny o lambdzie 0,033. Alternatywą może być również wykorzystanie jako drugiej warstwy płyt izolacyjnych ze sztywnej pianki (λ = 0,021). Można też wykonać z nich tzw. izolacje nakrokwiową, czyli ocieplenie dachu od strony zewnętrznej, pod pokryciem. Jednak nie jest to rozwiązanie popularne i wymaga wykonania pokrycia dachowego na nowo. Na niskim strychu uzyskanie dodatkowych centymetrów nad głową może być jednak zasadniczym argumentem.

Czy adaptację poddasza trzeba zgłaszać? Formalności budowlane

Jak widać z powyższego tekstu, adaptacja nieużytkowego poddasza na pomieszczenia mieszkalne jest poważnym przedsięwzięciem. A przecież nie omówiliśmy tu niektórych zagadnień (np. niezbędnej rozbudowy instalacji). Inne zaś, takie jak ocieplenie poddasza, przedstawiliśmy tylko w zarysie. Adaptacja poddasza nie jest jednak przedsięwzięciem, które możemy przeprowadzić bez udziału projektantów i innych fachowców - przynajmniej legalnie. To w ich gestii powinno leżeć sporządzenie szczegółowych projektów.

Jeżeli zaadaptowanie nieużytkowego poddasza na mieszkalne nie wiąże się z naruszeniem elementów konstrukcyjnych oraz nie powoduje zmiany jego wymiarów zewnętrznych i wyglądu to składamy do wydziału budownictwa i architektury w starostwie powiatowym zgłoszenie o planowanej zmianie sposobu użytkowania pomieszczeń. Musimy to zrobić na co najmniej 21 dni przed planowanym rozpoczęciem prac. Wymagany zakres dokumentacji nie jest do końca precyzyjnie określony w przepisach budowlanych, dlatego trzeba się liczyć z różnicami w poszczególnych starostwach. Dokumentacja adaptacji poddasza musi być opracowana przez osobę z odpowiednimi uprawnieniami projektowymi – architekta lub konstruktora. Musi ona potwierdzać, że po zmianach na poddaszu osiągnięty zostanie standard wymagany prawnie wobec pomieszczeń mieszkalnych. Chodzi o bezpieczeństwo konstrukcji, oświetlenie światłem dziennym, izolacyjność cieplną, wyposażenie we wszystkie niezbędne instalacje.

Jeżeli podczas adaptacji poddasza zmieniane mają być elementy konstrukcyjne, dodajemy lukarny itp. to obowiązuje procedura jak przy przebudowie budynku. W takiej sytuacji zakres wymaganej dokumentacji jest w zasadzie ten sam, co przy budowie nowego domu. Pod względem formalnym możliwe są dwie ścieżki postępowania. Jeżeli nasz budynek jest wolnostojący i tzw. obszar jego oddziaływania mieści się w całości na naszej działce (nie stoi np. na granicy), to możemy skorzystać z procedury tzw. zgłoszenia z projektem. Jest ona szybsza, niż gdy występujemy z wnioskiem o pozwolenie na budowę lub przebudowę budynku. Urząd ma bowiem tylko 21 dni (zamiast 90) na żądanie uzupełnień czy dodatkowych wyjaśnień. Można też uzyskać zaświadczenie o braku sprzeciwu jeszcze przed upływem 21 dni i już wówczas przystąpić do prac.

Jednak procedura wniosku o pozwolenie na przebudowę ma istotną zaletę. Przewiduje się w niej możliwość wnoszenia w trakcie robót korekt do już zatwierdzonego projektu adaptacji poddasza na cele mieszkalne. W przypadku zgłoszenia czegoś takiego zrobić nie wolno. Zaś w starym budynku, w którym wymagany zakres zmian często trudno z góry w pełni przewidzieć, taka elastyczność jest bardzo cenna.