Czy da się tanio ogrzewać dom pompą ciepła? Te 6 czynników decyduje o tym, ile zapłacimy

Czy da się tanio ogrzewać dom pompą ciepła? Te 6 czynników decyduje o tym, ile zapłacimy
Ostra zima to czas konfrontacji obietnic na temat ogrzewania pompą ciepłą z rzeczywistością. Tylko dobry sprzęt temu podoła, fot. Galmet

Płacimy za 1 kWh energii elektrycznej, a dostajemy 4 kWh ciepła. To nie magiczna sztuczka, lecz efekt wykorzystania pompy ciepła. Dodatkowe ciepło (3 kWh) pochodzi z otoczenia - z powietrza, ziemi lub wody - czyli tzw. źródła dolnego. Dla użytkownika pompy to ciepło jest darmowe. Jakie warunki trzeba jednak spełnić, aby ogrzewanie pompą było skuteczne i tanie zimą?

Posłuchaj artykułu

00:00 / 00:00

Skuteczne ogrzewanie domu samą pompą ciepła może okazać się bardzo trudne lub wręcz niemożliwe. Ponadto może to być nieopłacalne, ze względu na zbyt wysokie koszty inwestycyjne i eksploatacyjne. Dotyczy to przede wszystkim starszych budynków. Jednak również w tych nowych lub prawie nowych, szczególnie wyposażonych w typowe grzejniki ścienne.

Ile kosztuje ogrzewanie pompą ciepła w 2026 roku?

Czy każda pompa ciepła zapewnia równie duże oszczędności? Absolutnie nie! Nawet w dwóch domach o identycznym zapotrzebowaniu na ciepło, koszty ogrzewania mogą się drastycznie różnić, np. o 30-40%. W jednym budynku przez całą zimę będzie przytulnie i ciepło, w drugim zaś domownicy będą narzekać w czasie mrozów. Gdzie więc tkwi przyczyna takiego zróżnicowania?

Od czego zależy koszt ogrzewania domu pompą ciepła? 6 kluczowych czynników

  • Cena energii elektrycznej - od 2022 r. prąd zdrożał o ponad 50%. Ważny jest jednak rodzaj taryfy. Koszty można nieco zmniejszyć dzięki panelom PV.
  • Temperatura źródła dolnego i jego rodzaj - pompy powietrzne są najpopularniejsze. Gruntowe oferują stabilne parametry, ale są drogie. 
  • Temperatura wody w obiegu c.o. i jego budowa - powinna być jak najniższa, do czego najlepiej nadaje się ogrzewanie podłogowe. Grzejniki trzeba dobierać szczególnie starannie.
  • Prawidłowość doboru pompy i jej jakość - pompa musi mieć parametry dostosowane do specyfiki konkretnego domu. Warto kupić urządzenie wysokiej jakości.
  • Obecność lub brak drugiego źródła ciepła - w wielu domach, szczególnie starszych, optymalnym rozwiązaniem jest wspomaganie pompy przez kocioł lub kominek.
  • Właściwe sterowanie ogrzewaniem - automatyka ma dbać o to, aby pompa ciepła zawsze pracowała przy optymalnych ustawieniach, np. przygotowując wodę o najniższej akceptowalnej temperaturze.

Żeby ogrzewanie pompą ciepła zapewniało komfortowe warunki i niskie koszty, wszystkie powyżej wymienione czynniki muszą być przyzwoicie zbalansowane. Natomiast nawet jeden poważny błąd może wiele zepsuć. Chociażby pompa obiektywnie dobrej jakości, lecz np. w domu z wymagającymi wysokiej temperatury zasilania grzejnikami, może okazać się niewydolna w czasie dużych mrozów. Wówczas sytuację uratuje drugie źródło ciepła.

Nowy lub zaledwie kilkuletni budynek będzie dobrze ocieplony. Jednak jego instalacja c.o. nieko- niecznie będzie idealna dla pompy ciepła.
Nowy lub zaledwie kilkuletni dom będzie dobrze ocieplony. Jednak jego instalacja c.o. niekoniecznie będzie idealna dla pompy ciepła, fot. Viessmann

Na cenę prądu z sieci nie mamy w zasadzie wpływu. W podstawowej taryfie (G11) jest ona bardzo wysoka, w granicach 1,10-1,15 zł/kWh po uwzględnieniu wszystkich opłat. Jeżeli wybierzemy taryfę dwustrefową (G12, G12W), to średni koszt prądu spadnie do ok. 0,90 zł/kWh. Uwzględniając wartości SCOP zaproponowane w poprzednim podrozdziale, będziemy więc mieć dla taryfy dwustrefowej cenę ciepła odpowiednio:

  • ok. 0,23 zł/kWh ciepła w domu z ogrzewaniem podłogowym;
  • ok. 0,30 zł/kWh ciepła w domu z grzejnikami ściennymi.

Warto to porównać z kosztami ogrzewania kotłem. Obecnie konkurencyjne cenowo pozostaje właściwie tylko ogrzewanie drewnem, jednak jest ono absorbujące. Bezobsługowe ogrzewanie gazowe oznacza koszt blisko 0,40 zł/kWh, zaś wzrost cen pelletu doprowadził do tego, że ogrzewanie nim oznacza koszt ok. 0,60 zł/kWh. Pompa ciepła stanowi więc naprawdę godną konkurencję dla tradycyjnych sposobów ogrzewania. Jednak pod warunkiem, że zostanie prawidłowo wykorzystana. Czyli ogrzewanie będzie możliwie niskotemperaturowe, sterowane w taki sposób, aby pompa nie musiała podnosić temperatury wody, zbliżając się do granic swoich możliwości.

Stary dom i pompa ciepła - najpierw oceń ocieplenie i instalację grzewczą

Jeżeli dom jest słabo ocieplony i ma stare, nieszczelne okna, to nie mamy co liczyć nie tylko na niskie koszty eksploatacji pompy ciepła, ale w ogóle na wydajne działanie ogrzewania. Tym bardziej, że najpewniej jest on przy tym wyposażony w grzejniki dobrane z myślą o bardzo wysokiej temperaturze wody zasilającej (75°C lub więcej). Dlatego w już istniejących domach myślenie o montażu pompy ciepła należy zacząć od konsultacji ze specjalistą, który oceni:

  • jaki jest standard ocieplenia;
  • jak duże jest zapotrzebowanie na ciepło w poszczególnych pomieszczeniach;
  • czy zasilana przez pompę obecna instalacja grzewcza będzie w stanie dostarczyć dość ciepła do wnętrz;
  • co można poprawić i zmodernizować, co zaś trzeba całkowicie zmienić.

Bardzo prawdopodobne jest więc, że właściciele starszych budynków będą musieli wziąć się najpierw nie za szukanie pompy w dobrej cenie, lecz za docieplenie domu. Zdecydowanie nie należy montować pompy ciepła w budynku, który ewidentnie nie jest na takie ogrzewanie gotowy. Wydamy niemałe pieniądze, a będziemy rozczarowani. Właśnie z czymś takim mieliśmy do czynienia, gdy w latach 2022-2023 ogromnie wzrosła sprzedaż pomp. Ostatnia zima z ostrymi mrozami brutalnie zweryfikowała sytuację. Właściciele źle dobranych i często słabej jakości pomp ciepła dostali bardzo wysokie rachunki za ogrzewanie i poczuli się oszukani. 

Nowy dom i pompa ciepła - zaplanuj ogrzewanie niskotemperaturowe

Właściciele nowych domów oraz ci, którzy dopiero planują budowę, myślenie o pompie ciepła powinni koniecznie zacząć od konsultacji z fachowcem. Bowiem każdy dom spełniający wymogi WT 2021 będzie dobrze ocieplony i wyposażony w okna o niskim współczynniku U. Jednak to nie znaczy, że jego instalacja grzewcza została zaprojektowana w sposób umożliwiający wykorzystanie w pełni potencjału pompy ciepła. Inwestorzy, którzy dopiero planują lub są w trakcie budowy, mogą zoptymalizować system grzewczy z myślą o pompie ciepła. Przyszły posiadacz pompy ciepła powinien dać pierwszeństwo ogrzewaniu podłogowemu, nie zaś grzejnikom ściennym.

Niskotemperaturowe ogrzewanie podłogowe można zasilać wodą o temperaturze zaledwie ok. 35°C. Dla pompy to idealny układ.
Niskotemperaturowe ogrzewanie podłogowe można zasilać wodą o temperaturze zaledwie ok. 35°C. Dla pompy ciepła to idealny układ, fot. RWC

Czy pompa ciepła potrzebuje drugiego źródła ciepła?

Czasami wspomaganie kotłem może być pożądane. Dotyczy to większych mrozów (np. -10°C), kiedy to zarówno moc, jak i sprawność (COP) dominujących obecnie pomp powietrznych wyraźnie spada. Użycie kotła lub kominka jest tym bardziej uzasadnione, jeżeli i tak już mamy takie wyposażenie (istniejącą instalację rozbudowano o pompę). Konwencjonalne ogrzewanie wspierające lub całkowicie zastępujące pompę w trudnych warunkach (mrozy) to tzw. źródło szczytowe. Dzięki jego obecności wystarcza zakup pompy ciepła o mniejszej mocy, a więc i tańszej. Jednak trzeba podkreślić, że w wielu domach zapewnienie skutecznego ogrzewania za pomocą pompy może być bardzo trudne lub niemożliwe. Ponadto warto zwrócić uwagę, że być może nawet większość zainstalowanych w naszym kraju pomp powietrznych i tak działa jako urządzenia biwalentne. Jeżeli są wyposażone w grzałki uruchamiane w czasie dużych mrozów, to jest to właśnie korzystanie z drugiego źródła ciepła. Czasem jest to fachowo określane jako tryb biwalentny monoenergetyczny. Zresztą, właśnie użycie pomp ciepła wyposażonych w grzałki jest standardowo zalecane przez producentów urządzeń typu powietrze/woda. Zakładanie pomp o mocy tak dużej, aby bez wsparcia grzałek, by były w stanie pokrywać zapotrzebowanie na ciepło nawet w czasie trwających krótko dużych mrozów się po prostu nie opłaca.

Dwa źródła ciepła to w wielu domach wariant optymalny.
Dwa źródła ciepła to w wielu domach wariant optymalny, fot. Termet

Trybu biwalentnego nie należy się więc obawiać. Szczególnie w istniejących budynkach, których nie projektowano z myślą o wykorzystywaniu pomp, jest to często wariant optymalny pod względem zarówno kosztów inwestycji, jak i eksploatacji. Przy tym dający pewność skutecznego ogrzewania nawet w najtrudniejszych warunkach.

Źródło dolne i górne - dwa najważniejszy wybory

Kocioł i pompę najbardziej różni fakt, że ta druga nie jest właściwie źródłem ciepła. Pompa odbiera ciepło z otoczenia, przetwarza je na bardziej użyteczną postać i przekazuje je do instalacji grzewczej wewnątrz budynku. Żargonowo ten element otoczenia, z którego pochodzi ciepło oraz powiązaną z nim instalację nazywa się źródłem dolnym. Natomiast znajdująca się wewnątrz domu instalacja c.o. z grzejnikami lub ogrzewaniem podłogowym, nazywana jest źródłem górnym.

W domach jednorodzinnych źródłem dolnym może być powietrze zewnętrzne, grunt, wody podziemne lub powierzchniowe (staw, rzeka). Przy czym popularne są tylko dwa pierwsze warianty. Woda, chociaż jest świetnym nośnikiem ciepła, mało gdzie jest dostępna w odpowiednich ilościach. Raz wybranego źródła dolnego i górnego nie możemy zmienić bez zbudowania znacznej części systemu od nowa. W przypadku źródła dolnego wymagałoby to zaś wymiany samej pompy. Z kolei charakterystyka tych źródeł, przede wszystkim ich temperatura, ma decydujący wpływ na koszty pracy pompy. Generalnie, pożądane jest, aby źródło dolne miało jak najwyższą temperaturę, zaś źródło górne - możliwie niską.

Kolektor poziomy zajmuje kilkaset metrów  kwadratowych. Nadaje się więc tylko na napraw- dę duże działki.
Kolektor poziomy zajmuje kilkaset metrów kwadratowych. Nadaje się więc tylko na naprawdę duże działki, fot. Clima Komfort

Stąd bierze się przewaga pomp gruntowych nad powietrznymi w czasie mrozów, oraz niższe koszty ogrzewania domu z niskotemperaturową podłogówką, względem podobnego budynku z grzejnikami ściennymi. Dlatego to, na jaki system się zdecydujemy, jest tak ważne.

Ciepło z powietrza - pompa powietrzna to prosty montaż, ale słabsza praca podczas mrozów

Pompy wykorzystujące powietrze zewnętrzne i przekazujące ciepło do wodnej instalacji c.o., to urządzenia typu powietrze/woda. Od mniej więcej dekady dominują na rynku. Ich zaletą jest łatwość instalacji - wyraźnie niższa cena, niż w przypadku pomp gruntowych. Przy czym nie chodzi tylko o samo urządzenie, lecz również o koszt wykonania instalacji po stronie źródła dolnego. Takiej instalacji w przypadku pomp powietrznych po prostu nie ma. Takie pompy ciepła mają, niestety, również słabe strony.

Ogromną zaletą pomp powietrznych jest brak konieczności wykonywania instalacji po stronie źródła dolnego.
Ogromną zaletą pomp powietrznych jest brak konieczności wykonywania instalacji po stronie źródła dolnego, fot. Ferroli

Przede wszystkim temperatura powietrza zewnętrznego jest bardzo zmienna i może spadać nawet do ok. -20°C. Im zaś powietrze jest zimniejsze, tym trudniej jest odbierać z niego ciepło. Dlatego w czasie mrozów spada sprawność powietrznych pomp ciepła, czyli zużywają więcej prądu dla pozyskania tej samej ilości ciepła. Co więcej, obniża się również moc większości z nich. W efekcie pompa ma przy -15°C już nie nominalne 9 kW lecz zaledwie 5-6 kW. A przecież właśnie wtedy wysoka moc grzewcza jest najbardziej potrzebna.

Ciepło z ziemi - pompa gruntowa to stabilna praca zimą, ale wyższy koszt inwestycji

Gruntowe źródło dolne występuje jako tzw. kolektor poziomy lub jako odwierty, czyli sondy pionowe. W pierwszym wariancie pętle z rur wypełnionych płynem niezamarzającym (tradycyjnie nazywanym solanką), ułożone są na głębokości 1-2 m, zajmując przy tym dużą powierzchnię działki, np. 300 m2. Ile to będzie dokładnie zależy od wymaganej mocy grzewczej pompy, jak i charakterystyki samego gruntu. Najlepiej, jeżeli jest on ciężki, nasączony wodą (świetnym nośnikiem ciepła). Natomiast grunt suchy i piaszczysty jest pod tym względem nawet 2-3 razy mniej wydajny. Terenu nad kolektorem nie wolno zabudowywać, utwardzać, nawet obsadzać wysokimi roślinami. Do gruntu powinno bowiem docierać słońce i deszcz, odnawiając jego zasoby ciepła. Z kolei odwierty, w których również umieszcza się rury z płynem niezamarzającym, prawie nie zajmują miejsca. Można je bowiem rozmieścić nawet co 5 m, lepiej żeby były głębokie niż liczne. Temperatura gruntu rośnie bowiem wraz z głębokością, zaś pierwszych kilka metrów ma najmniejszą wydajność. Odwierty zapewniają wysoką temperaturę źródła dolnego przez cały rok, nawet 10°C. Jednak ich wykonanie jest najbardziej kosztowne i wymaga użycia wyspecjalizowanego sprzętu do wierceń. Największą zaletą jest nie tylko stosunkowo wysoka, ale i stabilna temperatura po stronie źródła dolnego. Nawet gdy na zewnątrz jest -20°C, to temperatura głębiej położonych warstw gruntu niemal się nie zmienia. Dlatego pompy ciepła gruntowe pracują znacznie lepiej od powietrznych przy ostrych mrozach. Nawet w tych warunkach uzyskują bowiem swą nominalną moc. Mają jednak dwie zasadnicze wady. Po pierwsze, wykonanie instalacji po stronie źródła dolnego wymaga poważnej ingerencji w działkę (wykopy, odwierty). Po drugie, wykonanie kolektora poziomego kosztuje przynajmniej 10 000 zł, zaś odwiertów 20 000-30 000 zł. Przy czym zróżnicowanie jest duże, w zależności od warunków gruntowych. A przecież od 10 000 do 30 000 zł kosztuje najczęściej pompa typu powietrze/woda. Wzrost kosztów inwestycji jest więc ogromny.

COP 4, czyli sprawność 400%

Wskaźnik COP pokazuje, jak ma się stosunek ilości ciepła dostarczanego przez pompę, do ilości zużywanej przez nią ilości energii elektrycznej. Im jest on wyższy, tym lepiej, bo to oznacza, że ciepło pozyskujemy taniej i nasze rachunki spadają. COP 4 oznacza np., że pompa zużywając 1 kWh prądu, dostarcza do budynku 4 kWh ciepła. Odpowiednio, przy COP 2, będą to już tylko 2 kWh ciepła. Niekiedy zamiast COP podaje się sprawność w procentach. Wówczas COP 4 odpowiada wartości 400%. Chociaż dla większości ludzi wygląda to dziwnie, czy wręcz podejrzanie, to taki zapis dobrze pokazuje różnicę pomiędzy pompami oraz konwencjonalnym ogrzewaniem wykorzystującym prąd. Pompa z naszego przykładu (COP 4) wygeneruje czterokrotnie niższy rachunek.

COP zmienia się z temperaturą - jedna wartość nie wystarczy

Wskaźnik COP ma zasadniczą wadę - nie jest stały. Zmienia się w zależności od tego jaką temperaturę mają źródła dolne i górne. Ta sama pompa będzie miała zupełnie inny COP (znacznie wyższy), czerpiąc ciepło z powietrza o temperaturze +7°C i zasilając instalację podłogową wodą podgrzaną do 35°C, niż podgrzewając wodę do 55°C na potrzeby grzejników. Różnica będzie jeszcze większa, jeżeli temperatura powietrza przy tym spadnie i będzie wynosiła już nie +7°C, lecz np. -5°C, nie mówiąc już o mrozie -15°C. Z tych względów trzeba wyraźnie podkreślić, że COP jest świetnym wskaźnikiem pozwalającym ocenić możliwości pompy i całej instalacji grzewczej. Jednak tylko wówczas, gdy sprawdzi się nie jedną jego wartość, lecz wiele, tak by odpowiadały całemu przewidywanemu zakresowi pracy ogrzewania w konkretnym domu. Co bardzo ważne, na podstawie jednej wartości COP, nie można wyciągać wniosków co do możliwości pompy w innych warunkach. Pompa dobrze sprawdzająca się w układzie z instalacją podłogową może działać bez porównania gorzej, zasilając grzejniki wodą o 20°C cieplejszą (55 zamiast 35°C). Analogicznie, w układzie biwalentnym może w zupełności wystarczyć pompa, która osiąga dobre parametry przy temperaturze zewnętrznej nie niższej niż 0°C czy -2°C. Gdy zrobi się zimniej, zastąpi ją kocioł. Jako jedyne źródło ciepła ta sama pompa byłaby jednak fatalna.

SCOP pompy ciepła - jak odczytywać ten wskaźnik?

Żeby móc pokazać w prosty sposób średnią sprawność pompy ciepła w ciągu sezonu grzewczego, wprowadzono SCOP, czyli sezonowy współczynnik efektywności. Jest on użyteczny, jednak trzeba mocno podkreślić, że jego znajomość nie zastąpi solidnej analizy wartości COP danego urządzenia w różnych warunkach pracy. Powinien to zrobić fachowiec, zanim kupimy konkretny model pompy. SCOP jest wskaźnikiem mocno niedoskonałym. To trochę tak jak, z katalogowymi danymi aut o średnim spalaniu - są w pewnym stopniu przydatne, jednak liczenie, że samochód będzie miał dokładnie takie spalanie, byłoby naiwnością. Podstawową wadą SCOP jest fakt, że obowiązkowo jest on wyznaczany tylko dla tzw. strefy klimatu umiarkowanego. Tej zaś odpowiadają tylko regiony naszego kraju o najłagodniejszych zimach, np. Pomorze Zachodnie. Zgodnie z normą nie zakłada się wówczas w ogóle możliwości spadku temperatury poniżej -10°C, a faktycznie uwzględnia się parametry pracy pompy tylko do -7°C. Zresztą temperatura -7°C lub niższa to zgodnie z tą metodologią zaledwie ok. 70 godzin w ciągu całego sezonu grzewczego. Jeżeli budujemy dom np. w okolicach Kołobrzegu, to takie założenia będą adekwatne. Co jednak jeżeli dom jest w okolicach Białegostoku lub Suwałk? Wówczas należałoby przyjmować znacznie ostrzejsze kryteria. Bardziej użyteczna będzie charakterystyka sezonu grzewczego właściwa dla tzw. strefy klimatu chłodnego. W tym przypadku zakłada się już możliwość spadku temperatury do -22°C, chociaż tak naprawdę pompa badana jest tylko do -15°C. Jednak zakłada się tu, że temperatura -7°C lub niższa wystąpi przez ponad 600 godzin w ciągu sezonu. Dla wschodnich i centralnych obszarów Polski to znacznie bardziej realistyczny scenariusz. Warto przy tym zauważyć, że formalnie cały nasz kraj przyporządkowano właśnie do strefy klimatu chłodnego. W rzeczywistości jednak sytuujemy się zwykle gdzieś pomiędzy tymi dwoma skrajnościami, zależnie od konkretnej lokalizacji.

Jakiej zaś sprawności pompy, a w efekcie jakich kosztów ogrzewania, możemy się faktycznie spodziewać? Orientacyjnie, do wstępnych analiz, można przyjąć następujące wartości średnie COP w ciągu sezonu:

  • 4 - w dobrze ocieplonym domu z ogrzewaniem podłogowym;
  • 3 - w budynku o podobnym standardzie energetycznym, lecz z typowymi grzejnikami ściennymi.

Przy czym przez dobre ocieplenie rozumiemy tu poziom zbliżony do wymagań WT 2021. To sytuacja, w której przynajmniej przez znakomitą większość sezonu wystarczy ogrzewać pomieszczenia z mocą ok. 60 W/m2. Mniej więcej tyle jest właśnie w stanie zapewnić dobrze wykonana instalacja podłogowa, zasilana wodą o temperaturze 35°C.

Chcesz częściej widzieć nasze artykuły w Google? Dodaj BudujemyDom.pl do ulubionych źródeł
Jarosław Antkiewicz
Jarosław Antkiewicz
Człowiek wielu zawodów, instalator z powołania i życiowej pasji. Od kilkunastu lat związany z miesięcznikiem i portalem „Budujemy Dom”. W swojej pracy najbardziej lubi znajdywać proste i praktyczne rozwiązania skomplikowanych problemów. W szczególności propaguje racjonalne podejście do zużycia energii oraz zdrowy rozsądek we wszystkich tematach związanych z budownictwem. W wolnych chwilach, o ile nie udoskonala czegoś we własnym domu i jego otoczeniu, uwielbia gotować albo przywracać świetność klasycznym rowerom.
Komentarze

Najnowsze artykuły
Czytaj tak, jak lubisz
W wersji cyfrowej lub papierowej
Moduł czytaj tak jak lubisz