Jak wykonać szalunki i zabetonować fundamenty domu jednorodzinnego

Przygotowania do budowy fundamentów

Zanim ruszą prace fundamentowe, geodeta musi wytyczyć zarys budynku na działce. Wcześniej trzeba jeszcze zdjąć warstwę humusu i wyrównać teren. Najsprawniej robi to spycharko-ładowarka.

Przy domu podpiwniczonym, gdzie fundament sadowi się głęboko, wykop trzeba poszerzyć. Powinien wychodzić około 1 metra poza planowany obrys budynku.

Do precyzyjnego zaznaczenia newralgicznych punktów fundamentu, takich jak narożniki, ściany wewnętrzne, nisze czy wykusze, służą tzw. ławy sznurowe. Przenoszą one wymiary z projektu na poziom, na którym stanie fundament. Buduje się je jako prowizoryczne ramki z desek wbite w ziemię w narożnikach, poza obrysem domu. Na deskach robi się nacięcia albo wbija gwoździe, do których mocuje się sznury, a ich przecięcia wyznaczają dokładne położenie charakterystycznych punktów.

Zamiast ław sznurowych można też wyznaczać zarys fundamentów bieżącymi pomiarami geodezyjnymi. Wymaga to jednak stałej obecności geodety na placu budowy przez cały czas trwania tych prac.

Deskowanie w formie obramowania

Na gruntach zwartych i stabilnych część ławy można uformować bezpośrednio w wykopie, a na powierzchni ustawić tylko niskie obramowanie z desek o wysokości 10-15 cm. To rozwiązanie skraca czas budowy szalunku, choć zwykle wymusza ręczne wykopanie rowka pod ławę. Niewielka wysokość obramowania ma jedną zaletę: łatwo je ustabilizować. Najczęściej wystarcza skośna podpórka z kawałka deski długości ok. 30 cm, zablokowana wbitym w grunt kołkiem, a u podstawy dociążona nasypaną ziemią.

Deski na takie obramowanie powinny mieć jednakową szerokość i grubość minimum 2,5 cm. Wypoziomowanie ułatwia podłożenie pod nie krótkich odcinków desek jako podkładek.

Obramowanie ustawione po obu stronach wykopu trzeba usztywnić w pożądanym położeniu i zachować właściwą szerokość betonowania. Tymczasowo można to zrobić za pomocą wstawionych, przyciętych na odpowiedni wymiar desek, a po ułożeniu zbrojenia przybić poprzeczki na górze konstrukcji, które posłużą też do zawieszenia prętów zbrojeniowych.

Jeśli krawędzie wykopu osypują się jeszcze przed ustawieniem deskowania, warto rozłożyć w nim folię budowlaną, wywinąć ją na wierzch i obsypać ziemią. To zabezpieczy ścianki wykopu.

Przeczytaj

Może cię zainteresować

Polistyren ekstrudowany XPS a Hydropian - podobieństwa i... Co jest potrzebne do produkcji cementu? Folia kubełkowa - gdzie jest niezbędna, jak stosować?...

Dowiedz się więcej

Zobacz więcej Zobacz mniej

Deskowanie ław fundamentowych o pełnej wysokości

Ławy fundamentowe mają zwykle wysokość około 50 cm i na taki wymiar trzeba zmontować szalunek. Kiedyś budowano go wyłącznie ręcznie na placu budowy, coraz częściej jednak inwestorzy wybierają systemowe zestawy wielokrotnego użytku, które przyspieszają i ułatwiają cały proces.

Sposób tradycyjny. Polega na zbiciu tzw. tarcz o wymaganej wysokości, najczęściej z nieheblowanych desek o grubości 25-32 mm, spajanych króciakami (krótkimi listwami przybijanymi na styk desek). Deski muszą mieć jednakową szerokość, a po złożeniu tworzyć sztywną, płaską płytę o zadanej wysokości. Do usztywnienia konstrukcji potrzebne będą też kołki z desek lub listew oraz dodatkowe króciaki podpierające i ustalające rozstaw deskowania.

Montaż zaczyna się od wyznaczenia punktów: co kilka metrów wbija się kołki określające dolny rozpór szalunku, rozmieszczone według sznura naciągniętego w odpowiedniej odległości od punktów bazowych (uwzględniającej grubość desek względem wcześniej wykonanych ław sznurowych). Następnie wbija się kołki podpierające deskowanie od wewnątrz.

Po ustawieniu tarcz z obu stron przyszłej ławy trzeba je wypoziomować na całej długości, podkładając deski albo korygując wysokość gruntu. Kolejny krok to stabilizacja rozstawu, w czym pomocne są przycięte listwy lub deski jako tymczasowe rozpórki. Szalunek musi stać też idealnie w pionie. Do tego służą skośne podpórki, deski długości 60-80 cm oparte o wbity w ziemię kołek, rozstawione co 80-100 cm w zależności od grubości desek i wysokości szalunku.

Zbrojenie ławy najczęściej składa się z czterech prętów wzdłużnych połączonych strzemionami co ok. 40 cm. Wkłada się je do deskowania, sukcesywnie zdejmując tymczasowe rozpórki. Na górze szalunku przybija się deski ustalające jego szerokość. Służą one też do podwieszenia zbrojenia na odpowiedniej wysokości, dzięki czemu pręty zachowują wymaganą otulinę betonem.

Zbrojenie ławy fundamentowej, fot. T. Rybarczyk.

Szalunki systemowe z wypożyczalni. Ręczne budowanie deskowania z desek stopniowo ustępuje miejsca gotowym, wypożyczanym zestawom szalunkowym wielokrotnego użytku, szybszym w montażu i demontażu. Pracownicy wypożyczalni, mając wgląd w projekt budowlany, dobierają odpowiednie elementy zestawu do konkretnej budowy.

Na taki komplet składają się: płyty szalunkowe (stalowa rama wypełniona wodoodporną sklejką z powłoką antyadhezyjną, ułatwiającą oddzielenie deskowania od stężałego betonu), narożniki zewnętrzne i wewnętrzne do wykonania załamań konstrukcji, elementy złączne spajające płyty w sztywną i szczelną całość, ściągi śrubowe regulujące kształt szalunku oraz podpory pionizujące zapewniające stabilność konstrukcji.

Montaż przebiega bez większych problemów, o ile podłoże jest dobrze wyrównane, a instrukcja producenta ściśle przestrzegana. Pracownicy wypożyczalni zwykle udzielają wskazówek na miejscu, co obniża ryzyko błędów montażowych.

Zestawy systemowe znajdują zastosowanie przy ścianach fundamentowych i piwnicznych, a także przy elementach pionowych, filarach i kolumnach. Po związaniu betonu te same płyty można przełożyć i wykorzystać w kolejnym etapie prac, co czyni je rozwiązaniem ekonomicznym przy większym zakresie robót.

Deskowanie tradycyjne można zastąpić wypożyczonym zestawem szalunkowym wielokrotnego użycia, fot. Peri Polska.

Ile kosztuje wynajem szalunków systemowych (dane orientacyjne)?

Ceny wynajmu szalunków różnią się między wypożyczalniami i zależą od czasu trwania najmu, dlatego poniższe liczby trzeba traktować jako orientacyjne dane rynkowe, a nie sztywny cennik.

Za komplet systemu szalunkowego wypożyczalnie liczą zwykle 1,50-3,50 zł netto (1,85-4,30 zł brutto) za metr kwadratowy na dobę. Krótszy wynajem, do 7-10 dni, oznacza stawkę bliżej górnej granicy tego przedziału (2,50-3,50 zł netto/doba), a przy dłuższych okresach, ponad 14-21 dni, wypożyczalnie oferują rabaty, sprowadzając stawkę do 1,50-2,00 zł netto za dobę.

Osobno rozliczane są zwykle: narożniki wewnętrzne, zewnętrzne i przegubowe (0,50-1,00 zł netto/szt./doba), podpory pionujące, czyli zastrzały (1,00-2,50 zł netto/szt./doba), oraz belki usztywniające i rygle (1,00-2,00 zł netto/szt./doba).

Do tego trzeba doliczyć koszty dodatkowe: kaucję zwrotną w wysokości 20-50 zł za metr kwadratowy wypożyczonego zestawu albo ryczałt 1500-3000 zł dla typowego domu jednorodzinnego, transport z rozładunkiem HDS (ok. 250-600 zł netto w jedną stronę, o ile inwestor nie odbiera szalunków samodzielnie) oraz ewentualną opłatę za mycie brudnych elementów przy zwrocie (15-30 zł netto/m²). Minimalny okres wynajmu w większości firm wynosi 5-7 dni roboczych. Do kupienia na własność zostają zwykle materiały eksploatacyjne: płyn antyadhezyjny, czyli olej szalunkowy (80-150 zł za kanister 5-10 l), oraz rurki dystansowe z PVC z korkami (50-100 zł za komplet).

Przykładowo dla domu jednorodzinnego z powierzchnią szalunku 100 m² i wynajmem na 10 dni przy stawce 2,20 zł netto/m²/dobę sam koszt wynajmu wyniesie 2200 zł netto (ok. 2706 zł brutto). Po dodaniu transportu, oleju szalunkowego i kaucji całkowity wydatek na ten etap zwykle zamyka się w kwocie 2000-3000 zł ponad koszt samego wynajmu.

Szalunki tracone - alternatywa dla deskowania

Szalunki tracone mają postać usztywnionych papierowych tub o różnych średnicach i zastępują tradycyjne deskowanie z desek przy budowie elementów pionowych, takich jak kolumny czy filary. Eliminują czasochłonny montaż i demontaż drewnianej konstrukcji, a przy tym dobrze radzą sobie z nietypowymi wymaganiami projektowymi. Tubę nakłada się na wcześniej zmontowane zbrojenie, wypełnia betonem, a po jego związaniu naciąga się papierowy szalunek i zdejmuje z gotowej kolumny.

Kluczowe aspekty budowy fundamentów

Wytyczenie z uwzględnieniem ocieplenia. Geodeta wyznaczający obrys fundamentów musi wziąć pod uwagę grubość planowanej izolacji termicznej ścian zewnętrznych. Linię fundamentów przesuwa się w głąb działki o wielkość tej warstwy ocieplenia, aby ostateczne wymiary zewnętrzne budynku zgadzały się z projektem.

Wykopy jak najbliżej terminu betonowania. Wykop pod fundamenty warto otworzyć możliwie krótko przed planowanym deskowaniem i betonowaniem. Odsunięcie tych prac w czasie grozi osunięciem się skarp wykopu albo rozmyciem gruntu przez deszcz.

Wypełnianie przekopów. Gdy wykop wyjdzie głębszy niż zakładano (tzw. przekop), niedopuszczalne jest zasypanie różnicy wykopanym wcześniej gruntem rodzimym. Miejsce takie trzeba uzupełnić zagęszczonym piaskiem ze żwirem, a dno wykopu wyrównać i ustabilizować podsypką ze żwiru lub tłucznia. Na gruntach gliniastych zamiast podsypki układa się warstwę chudego betonu o grubości ok. 10 cm.

Uziemienie fundamentowe. Budując ławy, trzeba pamiętać o instalacji uziemienia. Ocynkowana bednarka połączona ze zbrojeniem ławy działa jako naturalny uziom instalacji elektrycznej i odgromowej budynku. Jeśli to połączenie zostanie przeoczone na etapie zbrojenia, uziom trzeba wykonać samodzielnie w formie tzw. otoku z bednarki układanego wokół fundamentów.

Betonowanie ław - klasa betonu i otulina zbrojenia. Deskowanie wypełnia się równomiernie mieszanką betonową, zagęszczając ją szpadlem i opukiwaniem szalunku (przy większych ilościach betonu stosuje się wibrator buławowy, uważając, by buława nie dotykała prętów zbrojenia ani desek szalunku). Górną powierzchnię wyrównuje się łatą prowadzoną po wierzchu deskowania.

Standardem dla ław fundamentowych domu jednorodzinnego jest beton klasy C20/25 (dawne oznaczenie B25) - parametry takiej mieszanki określają normy PN-EN 206+A2:2021-08 i PN-B-06265 (dane orientacyjne, warto je zweryfikować z projektantem lub betoniarnią). Fundament znajduje się zwykle w środowisku wilgotnego gruntu, co odpowiada klasie ekspozycji XC2 - tę informację trzeba przekazać betoniarni przy zamawianiu mieszanki. Jeśli grunt jest agresywny chemicznie, na przykład ma wysoką zawartość siarczanów, stosuje się cementy siarczanoodporne CEM III lub CEM V i klasy ekspozycji XA1/XA2. Przy wysokim poziomie wód gruntowych stosuje się beton o stopniu wodoszczelności W8 lub z domieszkami uszczelniającymi. Do wypełnienia szalunku najlepiej sprawdza się konsystencja plastyczna S3 lub półciekła S4, co ułatwia dokładne otulenie zbrojenia i pozwala uniknąć pustych przestrzeni w mieszance.

Otulina to warstwa betonu pokrywająca pręty zbrojenia i chroniąca je przed korozją, a jej grubość zależy od sposobu ułożenia zbrojenia. Jeśli pręty leżą na podkładzie z chudego betonu (klasy C8/10, grubości 5-10 cm), minimalna otulina wynosi 40-50 mm. Przy zbrojeniu ułożonym bezpośrednio na gruncie lub folii wymagana otulina rośnie do 70-75 mm. W obu przypadkach pręty muszą spoczywać na podkładkach dystansowych, betonowych lub z tworzywa, nigdy na cegłach, kamieniach czy drewnie, które nie gwarantują trwałej i równej wysokości podniesienia zbrojenia. Pod ławą warto wylać warstwę podkładową z chudego betonu (klasy C8/10 lub C12/15, grubości 5-10 cm) - chroni ona mieszankę konstrukcyjną przed odciąganiem wody przez grunt i przed zanieczyszczeniem.

Unikanie przerw w betonowaniu. Wylewania fundamentu "na raty" należy unikać. Jeśli przerwa w pracach jest nieunikniona i trwa kilka dni, na przykład z powodu konieczności przestawienia deskowania, zakończenie wylanego wcześniej odcinka trzeba uformować schodkowo albo skośnie, nigdy jako pionową ściankę. Taki kształt zapewnia lepsze połączenie starego i nowego betonu.

Pielęgnacja betonu. Przez około 10-14 dni po zabetonowaniu beton fundamentów trzeba utrzymywać w stanie wilgotnym. Można to zrobić przez regularne zraszanie wodą albo przykrycie powierzchni folią, co ogranicza odparowywanie wilgoci i pozwala betonowi uzyskać zakładaną wytrzymałość.