Przydomowy schron: budowa bez pozwolenia, ale nie bez formalności

Wprawdzie wszyscy otrzymaliśmy poradnik dotyczący przygotowania na sytuacje kryzysowe, ale samo jego posiadanie nie oznacza jeszcze gotowości. Nie każdy przeczytał go uważnie, a jeszcze mniej osób wdrożyło zawarte w nim wskazówki do codziennego życia. To pokazuje, że poczucie bezpieczeństwa coraz częściej przenosi się z poziomu instytucji publicznych na poziom indywidualnych decyzji podejmowanych przez właścicieli domów. Dobrze zaprojektowany przydomowy schron może służyć nie tylko podczas konfliktu zbrojnego, ale też innego zdarzenia wymagającego izolacji od otoczenia. Dla jednych będzie to przestrzeń do krótkiego pobytu przez kilka godzin, dla innych - miejsce przygotowane do funkcjonowania przez dobę lub kilka dni. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie, bo właśnie od niego zależą wielkość schronu, jego konstrukcja, stopień samowystarczalności oraz zakres wyposażenia. 

Czy warto budować przydomowy schron i ile to kosztuje?

Budowa przydomowego schronu ma sens wyłącznie wtedy, gdy zostanie dobrze przemyślana, fachowo zaprojektowana i starannie wykonana. O wartości takiego obiektu nie decyduje sama grubość ścian, lecz to, czy w realnej sytuacji kryzysowej rzeczywiście zapewni użytkownikom ochronę, dostęp do powietrza, podstawowych zapasów i możliwość przeczekania zagrożenia. Gotowe schrony oferowane przez firmy działające na polskim rynku mają zwykle od 20 do ponad 30 m2 powierzchni. Najczęściej zawierają pomieszczenie główne, aneks kuchenny, WC oraz pomieszczenie techniczne. Na życzenie klienta producenci oferują również wyposażenie podnoszące komfort, od rozbudowanej zabudowy meblowej po rozwiązania luksusowe. Cena za przydomowy schron to co najmniej 200 tys. zł.

Co mówią przepisy na temat budowy schronów przydomowych?

Jednym z najważniejszych działań systemowych jest Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026. To dokument określający priorytety działań na rzecz bezpieczeństwa mieszkańców, przygotowania kraju do sytuacji kryzysowych oraz zasady finansowania tych działań. Na realizację programu przewidziano 16,7 mld zł w 2025 roku i 17,2 mld zł w 2026 roku. Jeszcze ważniejsze z punktu widzenia inwestorów są konkretne przepisy techniczne, np. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 21 lutego 2025 r. w sprawie kryteriów uznawania obiektów budowlanych albo ich części za budowle ochronne oraz Rozporządzenie z 4 listopada 2025 r. w sprawie warunków technicznych dla budowli ochronnych oraz warunków technicznych ich użytkowania i usytuowania.

Dokumenty te wyznaczają standardy, które muszą spełniać również schrony przydomowe, jeśli mają być uznane za budowle ochronne i wpisane do ewidencji. Poza tym precyzują wymagania dotyczące m.in.: wytrzymałości konstrukcji schronu, szczelności, wentylacji, instalacji wod.-kan., ochrony przeciwpożarowej, zaopatrzenia w wodę, odprowadzania ścieków, energii elektrycznej, ogrzewania.

Inwestorzy budujący domy jednorodzinne nie mają obowiązku wykonywania schronów, ukryć, ani jakichkolwiek budowli ochronnych. Nowe przepisy wprowadzają taki obowiązek przede wszystkim dla nowych budynków użyteczności publicznej i budynków wielorodzinnych, które muszą zapewnić tzw. miejsca doraźnego schronienia, np. w garażach podziemnych.

Wnętrze komfortowo wyposażonego żelbetowego schronu modułowego. W czasie pokoju można go wykorzystać np. do prowadzenia poufnych, biznesowych rozmów (wnętrza schronu nie da się podsłuchać), fot. Mahton Schrony

Czy potrzebne pozwolenie na budowę schronu?

Dobrą wiadomością jest natomiast to, że dzięki zmianom w prawie budowa wolnostojących przydomowych schronów oraz przydomowych ukryć doraźnych o powierzchni użytkowej do 35 m2 nie wymaga pozwolenia na budowę, wystarczy zgłoszenie.

Czym jest schron, ukrycie i MDS - to nie to samo

Wszystkie te pojęcia są używane zamiennie, ale w świetle przepisów oznaczają coś innego.

• Schron to konstrukcja hermetycznie zamknięta, zapewniająca ochronę przed złożonymi czynnikami rażenia oddziałującymi ze wszystkich stron.
• Ukrycie to budowla ochronna niehermetyczna, wyposażona w najprostsze instalacje, zapewniająca ochronę osób, urządzeń i dóbr materialnych przed czynnikami rażenia oddziałującymi z określonych stron.
• Miejsce doraźnego schronienia (MDS) to inna wzmocniona konstrukcja, np. piwnica, parking podziemny czy tunel, która chroni przede wszystkim przed skutkami ekstremalnych zjawisk pogodowych lub innych zagrożeń o ograniczonym charakterze.

Zarówno schrony, jak i ukrycia dzieli się na trzy kategorie. Im wyższa kategoria, tym wyższy stopień zabezpieczenia. Chociaż popularnie mówi się o domowych schronach, to w rozumieniu przepisów prawa są to zwykle co najwyżej ukrycia. Wymagania odnośnie schronów są bowiem bardzo złożone, nawet w przypadku najniższej kategorii S-1.

Gdzie zbudować schron? Lokalizacja ma kluczowe znaczenie

Planowanie budowy schronu trzeba zacząć od określenia, przed czym ma chronić i jak długo mają w nim przebywać użytkownicy. Od tej decyzji zależą niemal wszystkie dalsze rozwiązania - wielkość pomieszczeń schronu, zakres zapasów, rozwiązania sanitarne i system zasilania. Na etapie koncepcji trzeba również określić, ile osób będzie korzystać ze schronu.

Budowla ochronna jaką jest schron może być wykonana jako:

• całkowicie zagłębiona poniżej poziomu terenu,
• częściowo zagłębiona poniżej poziomu terenu,
• wbudowana w budynek, wolnostojąca.

W polskich warunkach najczęściej za optymalne uważa się schrony podziemne, ale nie każda działka nadaje się do takiej inwestycji. Wysoki poziom wód gruntowych, podmokły teren, niekorzystne ukształtowanie gruntu czy miejsce narażone na spływ wód opadowych mogą sprawić, że budowa podziemnego schronu stanie się bardzo trudna i kosztowna. Dlatego przed rozpoczęciem projektowania warto zlecić wykonanie opinii geotechnicznej (minimum to dwa odwierty). Pozwoli to określić sposób posadowienia schronu, dobrać odpowiednią izolację przeciwwodną i oszacować koszt robót ziemnych. Na działkach trudnych lepszym rozwiązaniem może się okazać schron częściowo zagłębiony albo osłonięty nasypem ziemnym.

Istotna jest też odległość schronu od domu. Obiekt połączony z budynkiem zapewnia wygodniejszy dostęp, ale komplikuje projekt domu i zwiększa wymagania dotyczące konstrukcji, izolacji i ewakuacji. Schron wolnostojący daje większą niezależność, ale wymaga starannie zaprojektowanego dojścia, osobnych instalacji i zabezpieczenia wejścia.

Sama grubość ścian nie decyduje o skuteczności schronu

Przydomowy schron powinien być traktowany jako specjalistyczny obiekt ochronny. O jego skuteczności nie decyduje wyłącznie to, jak grube będą ściany. Równie ważne podczas budowy schronu są:

• sposób posadowienia schronu,
• rodzaj zbrojenia,
• jakość połączeń konstrukcyjnych,
• układ wejść,
• szczelność przejść instalacyjnych,
• odporność na napór gruntu,
• prawidłowo zaprojektowana wentylacja.

W praktyce najczęściej stosuje się konstrukcję żelbetową schronu, która zapewnia wysoką nośność, trwałość i odporność na obciążenia. Dopuszcza się jednak również użycie innych materiałów oraz uwzględnia się takie czynniki jak grubość ziemi pokrywającej schron (lub inną budowlę ochronną). Ostatecznie w każdym przypadku trzeba wykonać obliczenia, aby określić poziom ochrony przed danym rodzajem zagrożenia. Alternatywą dla budowy żelbetowej są prefabrykowane schrony stalowe, produkowane w fabryce i montowane na miejscu.

Szczelność schronu i odwodnienie to podstawa

Schron musi być zabezpieczony przed wodą i zalaniem. Nawet najlepszy materiał konstrukcyjny nie wystarczy, jeśli nie zostanie uzupełniony skuteczną izolacją przeciwwodną, prawidłowym zabezpieczeniem ścian zewnętrznych i dobrze zaprojektowanym odwodnieniem. Bardzo ważne jest też odpowiednie ukształtowanie terenu wokół schronu, tak aby woda opadowa nie spływała w kierunku wejścia i nie zwiększała naporu na konstrukcję.

W każdym schronie niezbędne jest wyjście awaryjne, na wypadek niemożliwości skorzystania z głównego, fot. Schrondladomu.pl

Schron musi mieć obowiązkowo wyjście awaryjne

Równie ważny jest sam układ wejścia do schronu. Powinno być ono odpowiednio ukształtowane, z przedsionkiem pełniącym funkcję śluzy, oraz wyposażone w drzwi schronowe pancerne, ochronno-hermetyczne. Każdy schron musi mieć też wyjście awaryjne. Jeśli główne wejście zostanie zasypane gruntem albo uszkodzone, użytkownicy muszą mieć alternatywną drogę opuszczenia obiektu.

Wentylacja decyduje, czy da się przetrwać w schronie

Wentylacja należy do absolutnie najważniejszych instalacji w całym schronie. Bez niej nawet bardzo solidna konstrukcja schronu nie spełni swojej funkcji. Zamknięta grupa osób szybko zużywa tlen, zwiększa stężenie dwutlenku węgla, podnosi temperaturę i wilgotność powietrza. System wentylacyjny powinien zapewniać stały dopływ świeżego powietrza i usuwanie powietrza zużytego. Ważne, aby system miał również tryb ręczny, który pozwoli na jego działanie w razie zaniku zasilania. Oprócz tego niezbędne są prawidłowo zaprojektowane czerpnie i wyrzutnie powietrza. Aby budowla ochronna spełniała wymagania stawiane schronom musi być wyposażona w ściśle określone, skomplikowane i kosztowne urządzenia wentylacyjne - wentylację mechaniczną z zapasowym źródłem zasilania, filtrami, filtropochłaniaczami itd. Schron musi być przy tym hermetyczny. Choćby z tego względu przydomowe „schrony” będą w znakomitej większości co najwyżej ukryciami, nie zaś schronami w sensie ścisłym. W bardziej wymagających wariantach konieczne są także zawory przeciwwybuchowe oraz urządzenia filtrowentylacyjne oczyszczające powietrze z zanieczyszczeń i skażeń chemicznych, biologicznych, radiacyjnych.

Wyposażenie schronu - woda, prąd i łączność muszą działać niezależnie

Przydomowy schron ma sens tylko wtedy, gdy jest przygotowany na sytuację, w której przestaje działać infrastruktura zewnętrzna. Oznacza to konieczność przewidzenia zasilania awaryjnego, oświetlenia, zapasu wody oraz możliwości utrzymania łączności ze światem zewnętrznym. Oświetlenie w schronie powinno być oszczędne, ale wystarczające do bezpiecznego poruszania się i wykonywania podstawowych czynności. System zasilania w schronie musi zapewnić pracę najważniejszych urządzeń, a na wypadek awarii potrzebne są zapasowe baterie, powerbanki i latarki czołowe. Nie można też zapominać o wodzie. Jest ona niezbędna nie tylko do picia, ale także do podstawowej higieny i przygotowania prostych posiłków. Jeśli pobyt w schronie ma trwać dłużej niż kilka godzin, trzeba przewidzieć zapas wody i zaplecze sanitarne. W minimalnej wersji schron powinien być wyposażony w toaletę i umywalkę, nawet jeśli miałyby to być rozwiązania bezodpływowe, np. toaleta chemiczna.

W bezpiecznym miejscu schronienia powinno się znaleźć miejsce do odpoczynku dla wszystkich domowników, fot. Schrondladomu.pl

Jak zaprojektować wnętrze schronu

Równie istotna jak konstrukcja jest organizacja wnętrza. W schronie powinny się znaleźć:

• miejsce do siedzenia lub leżenia,
• przestrzeń magazynowa,
• strefa techniczna,
• wydzielone zaplecze sanitarne.

Najlepiej w przydomowych schronach sprawdzają się trwałe zabudowy, proste półki, opisane pojemniki i czytelny układ komunikacyjny. Każdy element powinien być potrzebny, sprawny i łatwo dostępny.

Podstawę wyposażenia schronu stanowią:

• zapasy wody;
• żywność o długiej trwałości;
• środki higieniczne i dezynfekcyjne;
• apteczka i leki stale przyjmowane przez domowników;
• podstawowe narzędzia;
• koce;
• odzież na zmianę;
• kopie ważnych dokumentów.

Zakres wyposażenia schronu powinien wynikać z rzeczywistych potrzeb konkretnych użytkowników, z uwzględnieniem ich wieku, stanu zdrowia i codziennych ograniczeń.

Najczęstsze błędy przy budowie schronu - jaki ich nie popełnić

Najwięcej problemów pojawia się wtedy, gdy inwestor skupia się wyłącznie na masywnej konstrukcji schronu, a pomija wszystko inne. Tymczasem schron nie jest tylko betonową bryłą. To system bezpieczeństwa, w którym wszystkie elementy muszą ze sobą współpracować.

Do najczęstszych błędów przy budowie schronu należą:

• zła lokalizacja na terenie narażonym na zawilgocenie lub okresowe zalewanie;
• niedocenienie znaczenia wentylacji;
• brak wyjścia awaryjnego;
• potraktowanie wyposażenia jako sprawy drugorzędnej;
• brak regularnej kontroli i konserwacji.

Schron bez nadzoru z roku na rok traci gotowość do użycia. Starzeją się uszczelnienia, pogarsza się stan akumulatorów, kończą się terminy przydatności zapasów, a wilgoć może zniszczyć wnętrze i instalacje. Wartościowy jest tylko schron, który jest stale utrzymywany w sprawności.