Jakie są normy zanieczyszczeń powietrza wg WHO i polskich norm?

Wiele osób błędnie utożsamia termin "norma" z poziomem gwarantującym pełne bezpieczeństwo. Tymczasem zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) są znacznie bardziej rygorystyczne niż polskie progi alarmowe. W praktyce oznacza to, że powietrze może formalnie mieścić się w krajowych limitach, a jednocześnie pozostawać dalekie od poziomów uznawanych za ochronne dla zdrowia. Warto zatem zrozumieć te liczby, zanim zaczną one determinować nasze codzienne decyzje: kiedy wietrzyć mieszkanie, jak zaplanować wentylację i na co zwrócić uwagę w domu, aby nie zapraszać smogu do wnętrza.

Co tak naprawdę mierzymy, mówiąc o smogu?

Podstawowym parametrem opisującym jakość powietrza są pyły zawieszone (PM - Particulate Matter). Nie jest to jednolity pył, lecz mieszanina cząstek o różnej wielkości, które unosząc się w powietrzu, trafiają do dróg oddechowych. Badania dowodzą, że najbardziej szkodliwe są frakcje poniżej 10 μm, a szczególnie te mniejsze niż 1 μm, ponieważ z łatwością przenikają w głąb organizmu i tam się kumulują. W praktyce najczęściej spotykamy dwa oznaczenia: PM10 oraz drobniejszy PM2,5. Choć brzmią podobnie, różnica między nimi jest kluczowa - im drobniejsza frakcja, tym większe ryzyko, że konsekwencje zdrowotne wykroczą daleko poza zwykłe podrażnienie gardła.

Pyły PM10 i PM2,5 - dlaczego rozmiar ma znaczenie?

Zdarza się, że powietrze wygląda na czyste, a mimo to odczuwamy spadek komfortu oddychania. Często winne są temu właśnie drobne frakcje pyłów. PM10 obejmuje cząstki o średnicy do 10 μm, natomiast PM2,5 - do 2,5 μm. Ta różnica determinuje to, jak głęboko zanieczyszczenia docierają do naszego organizmu. W kontekście ochrony zdrowia liczy się nie tylko sam fakt przekroczenia normy, ale również czas i częstotliwość ekspozycji na wysokie stężenia. Dla domowników to jasny sygnał: doraźne działania nie wystarczą. Jeżeli jakość powietrza pogarsza się regularnie, należy rozważyć rozwiązania ograniczające napływ zanieczyszczeń do wnętrza w sposób powtarzalny i kontrolowany.

Normy WHO: restrykcyjne zalecenia ochronne

Wytyczne WHO definiują poziomy stężeń zalecane w celu realnej ochrony zdrowia. Nie są to progi "alarmowe", lecz wartości docelowe, do których należy dążyć każdego dnia. Dla pyłu PM10 WHO wskazuje średnią roczną na poziomie 20 μg/m³ oraz średnią dobową 50 μg/m³. W przypadku drobniejszego pyłu PM2,5 zalecenia są jeszcze niższe: średnia roczna 10 μg/m³ i dobowa 25 μg/m³. W praktyce oznacza to, że dbając o zdrowie, nie możemy polegać wyłącznie na komunikatach o stanach alarmowych. Należy obserwować ogólne tło i trendy, ponieważ nawet stężenia nieuruchamiające alarmów mogą być zbyt wysokie z perspektywy medycznej.

Polskie normy i progi dla PM10: dopuszczalny, informowania i alarmowy

W Polsce w odniesieniu do stężeń dobowych PM10 obowiązuje trzystopniowa skala:

• Poziom dopuszczalny (50 μg/m³): sygnalizuje, że jakość powietrza przestała być idealna, choć nie jest jeszcze krytyczna.
• Poziom informowania (200 μg/m³): oznacza czterokrotne przekroczenie normy podstawowej. Przy tym stężeniu zaleca się ograniczenie aktywności na zewnątrz, gdyż organizm przyjmuje znaczną dawkę zanieczyszczeń.
• Poziom alarmowy (300 μg/m³): to sześciokrotne przekroczenie normy. Powietrze jest wówczas bardzo złej jakości; należy bezwzględnie unikać przebywania na zewnątrz i pozostać w domu - dotyczy to zwłaszcza osób chorych.

Podczas gdy polskie progi alarmowe wskazują momenty krytyczne, zalecenia WHO wyznaczają bezpieczny punkt odniesienia dla ludzkiego organizmu.

Skale WIOŚ: "bardzo dobry" to konkretne dane

Część Wojewódzkich Inspektoratów Ochrony Środowiska stosuje własne skale oceny. Przykładowo, poziom "bardzo dobry" oznacza stężenie PM10 poniżej 20 μg/m³, natomiast "bardzo zły" - powyżej 200 μg/m³. Warto zauważyć logiczną spójność tych danych: 20 μg/m³ odpowiada rocznemu zaleceniu WHO, a 200 μg/m³ pokrywa się z polskim progiem informowania. Dla mieszkańców jest to cenna wskazówka - liczby pozwalają szybko ocenić, czy powietrze jest akceptowalne, czy realnie zagraża zdrowiu.

Benzo(a)piren: niewidzialny i toksyczny marker smogu

Smog to nie tylko pył, ale i groźna chemia. Kluczowym wskaźnikiem jest benzo(a)piren (B(a)P), należący do wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA). To substancja silnie toksyczna i rakotwórcza. W Polsce dopuszczalne średnie roczne stężenie B(a)P wynosi 1 ng/m³. Istnieje silna korelacja: tam, gdzie odnotowuje się wysokie stężenia PM10, zazwyczaj występuje także większe stężenie WWA. Wysokie zapylenie idzie w parze z toksycznością powietrza, co jest kolejnym argumentem, by nie bagatelizować problemu.

Wpływ zanieczyszczeń na zdrowie i eksploatację domu

Wraz ze wzrostem stężeń rośnie ryzyko zdrowotne dla wszystkich mieszkańców. Przy poziomach informowania i alarmowym kluczowe staje się pytanie: co dzieje się wewnątrz budynku, skoro zanieczyszczone powietrze próbuje przeniknąć do środka? Zagrożenie dotyczy nie tylko spacerów, ale i codziennych czynności, takich jak wietrzenie czy praca przy otwartym oknie. Dom powinien pełnić funkcję bufora, a nie lejka zasysającego smog. Dlatego nowoczesne budownictwo stawia na kontrolę wymiany powietrza zamiast przypadkowego otwierania okien w momentach najgorszej jakości aury.

Praktyczne wskazówki: jak korzystać z norm na co dzień?

Najlepszą strategią jest łączenie znajomości liczb z odpowiednimi nawykami:

1. Przy 50 μg/m³ (PM10): Zachowaj czujność. Wietrzenie nie powinno być automatycznym odruchem, lecz decyzją uzależnioną od aktualnych warunków.
2. Przy 200 μg/m³: Ogranicz aktywność na zewnątrz. W domu zadbaj o to, by dopływ powietrza był przewidywalny i pozbawiony "szarpnięć" (unikaj otwierania okien na oścież).
3. Przy 300 μg/m³: Priorytetem jest minimalizacja ekspozycji. Pozostanie wewnątrz budynku to w tej sytuacji realna ochrona, a nie przesada.

Jeśli w Twojej okolicy regularnie występuje zła jakość powietrza, warto zaplanować wentylację tak, aby utrzymać komfort bez konieczności "ratunkowego" otwierania okien.

źródło: Pro-Vent Systemy Wentylacyjne
fot. otwierająca: wygenerowana przez AI