Co ogranicza swobodę ustawienia domu?
Zanim przejdziemy do stron świata, trzeba sprawdzić, ile swobody w ogóle zostaje inwestorowi. Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego albo decyzja o warunkach zabudowy wyznaczają linię zabudowy, a często także kierunek kalenicy - nakaz prowadzenia jej równolegle do drogi potrafi przekreślić układ, który na papierze wygląda najlepiej. To ograniczenie jest mocniejsze niż jakakolwiek preferencja architekta, dlatego wszystkie opisane dalej rozwiązania wymagające obrócenia budynku trzeba najpierw skonfrontować z zapisami planu.
Drugim ograniczeniem są przepisy o nasłonecznieniu. Pokoje mieszkalne muszą mieć zapewnione nasłonecznienie przez określoną liczbę godzin w dniach równonocy, a projektowany budynek nie może skrócić nasłonecznienia pomieszczeń w sąsiednim domu poniżej tego minimum. Na wąskiej działce lub w gęstej zabudowie przesądza to o wysokości i usytuowaniu budynku, niezależnie od tego, z której strony dochodzi droga.
a) Droga od strony północnej - układ najkorzystniejszy
Gdy droga biegnie od północy, ogród i elewacja ogrodowa wypadają od południa i to właśnie zapewnia dobre doświetlenie pomieszczeń dziennych. Od strony północnej planuje się wówczas kuchnię, skierowaną oknem na drogę i sąsiadującą z wejściem, a obok niej spiżarnię, pomieszczenie gospodarcze i garaż. Trzy ostatnie nie wymagają wysokiej temperatury, kuchnia natomiast trafia na północ z innego powodu - ma własne zyski ciepła od urządzeń i nie potrzebuje słońca od południa. Jest to jej miejsce docelowe, a nie ustępstwo.
Sypialnia najlepiej wypada od wschodu, gdzie dostaje poranne słońce, a przy drodze od północy dodatkowo znajduje się z dala od hałasu z ulicy. Pokój dzienny sytuuje się od południa lub zachodu, z widokiem na ogród. Przy takiej orientacji łatwo wydzielić w domu strefy buforowe, chroniące zarówno przed zimnem, jak i przed hałasem.
Ekspozycja zachodnia pokoju dziennego ma jednak swoją cenę. Popołudniowe słońce pada nisko, więc duże przeszklenie od zachodu latem przegrzewa wnętrze mocniej niż okno południowe. Nad oknami południowymi wystarcza zwykle okap lub markiza, przy zachodnich potrzebne są rolety zewnętrzne albo żaluzje fasadowe.
b) Droga od strony wschodniej - niewiele gorsza
Droga od wschodu jest wariantem tylko nieznacznie trudniejszym. Najlepiej wypada wtedy wejście przesunięte na bok budynku, od strony północnej, bo pozwala zachować układ pomieszczeń zbliżony do optymalnego. Wejście wprost od wschodu również się sprawdza, ale wymaga szerokiej działki - dopiero ona daje miejsce, by odsunąć strefę wejściową od sypialni. Garaż w obu rozwiązaniach trafia w narożnik północno-wschodni, przy drodze, dzięki czemu podjazd jest krótki, a bryła garażu osłania wnętrza od ulicy.
Trzeba też przyjąć kompromis dotyczący sypialni. Strona wschodnia pozostaje dla niej najlepsza ze względu na poranne słońce, ale przy drodze od wschodu sypialnia znajdzie się od frontu. Na ruchliwej ulicy warto ją wtedy przesunąć w głąb elewacji albo zastosować okna o podwyższonej izolacyjności akustycznej.
c) Droga od strony południowej - najtrudniejszy wariant
Droga od południa jest uznawana za najgorszą opcję. Na dużej działce warto wtedy usytuować dom jak najdalej od ulicy, z wejściem od strony wschodniej - to pozwala na właściwe rozmieszczenie pomieszczeń. Ogród wypada wówczas między domem a ulicą, czyli od południa, i to na niego otwiera się pokój dzienny. Ceną tego rozwiązania jest podjazd prowadzony wzdłuż wschodniej granicy, na całej długości działki, do garażu ustawionego przy wejściu.
Na małych działkach spokój mieszkańców może być ważniejszy od optymalnego oświetlenia pomieszczeń. Cały układ obraca się wtedy tyłem do ulicy: pokój dzienny przenosi się na północ, tracąc bezpośrednie słońce, a kuchnia zostaje przy nim, czyli tam, gdzie i tak jest jej miejsce. Od strony frontowej, południowej, ustawia się garaż, pomieszczenie gospodarcze i ewentualnie gabinet, a przy braku innych możliwości także sypialnie - te ostatnie dostają wprawdzie dużo światła, ale płacą za nie hałasem od ulicy i koniecznością osłon przeciwsłonecznych.
d) Droga od strony zachodniej - wymaga kompromisów
Droga od zachodu też nie jest lubiana przez architektów. Pewnym rozwiązaniem może być ustawienie budynku dłuższą osią prostopadle do drogi, z kalenicą biegnącą wschód-zachód i wejściem z boku, od północy. Działka musi być jednak na tyle szeroka, by widoku z pokoju dziennego nie ograniczał płot sąsiada. Warunkiem wstępnym pozostaje przy tym plan miejscowy, który nie narzuca kalenicy równoległej do ulicy.
Na wąskich działkach lepiej odsunąć dom od drogi i zastosować układ pomieszczeń podobny jak przy drodze od strony północnej, z tą różnicą, że garaż i wejście wypadną od zachodu. Ten wariant pokazuje rysunek.
Strony świata a instalacja fotowoltaiczna
O uzysku z instalacji fotowoltaicznej decyduje kierunek kalenicy, bo to on wyznacza, w którą stronę patrzą połacie dachu. Strona wjazdu wpływa na to pośrednio - przez układ budynku na działce i przez zapisy planu, które kalenicę często narzucają.
Największą produkcję roczną daje połać skierowana na południe. Orientacja wschód-zachód obniża uzysk roczny, ale mimo to bywa korzystniejsza przy autokonsumpcji, ponieważ rozkłada produkcję równomiernie na poranek i popołudnie zamiast koncentrować ją w jednym szczycie w południe. Połać północna daje uzysk tak niski, że instalacji się na niej nie projektuje.
Przy domu z kalenicą równoległą do drogi biegnącej od północy duża połać wypada na południe i jest to układ najlepszy zarówno dla wnętrz, jak i dla instalacji. Przy drodze od wschodu lub zachodu kalenica prowadzona równolegle do ulicy daje połacie wschodnią i zachodnią. Obrócenie budynku bywa wtedy możliwe, ale tylko wtedy, gdy plan miejscowy tego nie wyklucza; alternatywą pozostaje montaż modułów na konstrukcji wolno stojącej w ogrodzie.
8
